Bouworden zijn de vijf klassieke architecturale stijlsystemen uit de Griekse en Romeinse oudheid die de verhoudingen, vormen en versieringen van zuilen, kapitelen en entablementen vastleggen. Elk bouworde heeft een eigen karakter en werd eeuwenlang als leidraad gebruikt in de westerse architectuur — ook in Nederland.
De vijf klassieke bouworden
| Bouworde | Oorsprong | Kenmerk |
|---|---|---|
| **Dorisch** | Griekenland | Sober, krachtig, geen zuilvoet, eenvoudig kapiteel |
| **Ionisch** | Klein-Azie | Slanker, voluten (krullen) op het kapiteel |
| **Korinthisch** | Griekenland | Meest versierd, acanthusbladeren op het kapiteel |
| **Toscaans** | Rome | Vereenvoudigd Dorisch, glad en onversierd |
| **Composiet** | Rome | Combinatie van Ionisch en Korinthisch |
Onderdelen van een bouworde
Elke bouworde bestaat uit drie hoofdelementen:
- Basement (onderbouw) — de sokkel of het voetstuk waarop de zuil staat
- Zuil — de kolom, bestaande uit voet, schacht en kapiteel
- Entablement (bovenbouw) — het horizontale deel boven de zuilen, met architraaf, fries en kroonlijst
Bouworden in Nederland
Nederlandse architectuur heeft de bouworden op grote schaal toegepast:
- Renaissance (1550-1650) — gevels met pilasters in Ionische of Korinthische orde
- Classicisme (1650-1800) — strakke toepassing van Dorische en Ionische vormen
- Neoklassicisme (1800-1900) — herontdekking van Griekse vormen in openbare gebouwen
- Eclecticisme — vrij mengen van bouworden in een gevel
Superpositie
Bij gebouwen van meerdere verdiepingen worden de bouworden van onder naar boven gestapeld in vaste volgorde: Dorisch (zwaarst) onderaan, Ionisch in het midden, Korinthisch (lichtst) bovenaan. Dit heet superpositie.
Relevantie voor de doe-het-zelver
Kennis van bouworden is nuttig bij:
- Restauratie van gevelelementen bij monumentale panden
- Herkennen van bouwperiode en stijl
- Kiezen van passende sierprofielen, lijstwerk of sierelementen
Gerelateerde termen
- Architraaf
- Fries
- Kroonlijst
- Pilaster
- Kolom
- Basement
