Een apsis (ook wel absis geschreven) is een halfronde of veelhoekige uitbouw aan het uiteinde van een kerkschip, doorgaans aan de oostzijde, die wordt overdekt door een halfkoepelvormig gewelf (apsiskalot). De apsis vormt het liturgische centrum van de kerk, waar het hoofdaltaar staat.
Kenmerken
De apsis is een van de meest herkenbare elementen in de kerkarchitectuur:
- Plattegrond — halfrond (meest voorkomend in de romaanse stijl) of veelhoekig (gangbaar in de gotiek)
- Overdekking — een halve koepel, de zogenaamde apsiskalot of concha
- Oriëntatie — traditioneel naar het oosten gericht (naar Jeruzalem)
- Decoratie — de binnenwand en de kalot zijn vaak versierd met mozaieken, fresco’s of glas-in-loodramen
- Positie — aan het uiteinde van het koor, het middenschip of soms het transept
Oorsprong
Het begrip apsis stamt uit de Romeinse architectuur, waar halfronde nissen in basilica’s dienden als zitplaats voor rechters of ambtenaren. Toen de vroege christenen de basilicavorm overnamen als kerktype (4e eeuw), werd de apsis de plek van het altaar en de bisschopszetel (cathedra).
Varianten
- Hoofdapsis — de grote apsis aan het uiteinde van het middenschip of koor
- Apsidiool — een kleine apsis aan de zijkanten van het transept of de kooromgang
- Drieapsidensluiting — drie apsiden naast elkaar (een hoofdapsis en twee nevenapsiden), typisch voor romaanse kerken
- Veelhoekige koorsluiting — een gotische variant waarbij de apsis niet halfrond maar veelhoekig is (drie, vijf of zeven zijden)
Belang in de bouwkunde
De apsis stelde bouwmeesters voor constructieve uitdagingen: het overspannen van een halfronde ruimte met een halve koepel vereist vakmanschap in gewelfbouw. De oplossingen die hiervoor werden ontwikkeld — van Romeinse betonconstructies tot gotische ribgewelven — vormen een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van de constructietechniek.
Gerelateerde termen
- Apsiskalot
- Apsidiool
- Koor
- Gewelf
