Een apsiskalot is het halfkoepelvormige gewelf (een halve bol) dat een apsis overdekt. De term wordt ook wel concha genoemd, naar het Latijnse woord voor schelp, vanwege de schelpachtige vorm. De apsiskalot vormt samen met de halfronde muur van de apsis een akoestisch en visueel brandpunt in de kerk.
Constructie
De apsiskalot is constructief een halve koepel die rust op de halfronde muur van de apsis:
- Vorm — een kwart van een bol, afgesneden langs een verticaal vlak en een horizontaal vlak
- Materiaal — in de Romeinse tijd van opus caementicium (Romeins beton), in de middeleeuwen van natuursteen of baksteen
- Draagwerking — de krachten worden via de gebogen schaal naar de halfronde muur geleid, die als een soort ring op druk belast wordt
- Aansluiting — de apsiskalot sluit aan op het tongewelf of kruisgewelf van het koor of het schip
Decoratie
De binnenzijde van de apsiskalot was bij uitstek de plek voor rijke decoratie:
- Mozaieken — in vroegchristelijke en Byzantijnse kerken werd de kalot bedekt met goudgrondmozaieken, vaak met voorstellingen van Christus Pantokrator (de almachtige) of de Maagd Maria
- Fresco’s — in romaanse en gotische kerken werden muurschilderingen aangebracht
- Ribben en cassettes — in de renaissance werden apsiskalotten soms verdeeld in cassettes (verdiepte vakken) met decoratieve motieven
Akoestische functie
De concave vorm van de apsiskalot heeft een natuurlijk akoestisch effect: geluid dat bij het altaar ontstaat, wordt door de gebogen wand en het gewelf naar voren gereflecteerd, richting het kerkschip. Dit versterkte de stem van de priester in een tijd zonder geluidsinstallaties.
Belang in de bouwkunde
De apsiskalot is een van de vroegste voorbeelden van schaalconstructies in de westerse bouwkunst. Het principe — een gebogen, dunne schaal die krachten via druk afvoert — is de voorloper van latere koepelconstructies en moderne betonnen schaalconstructies.
Gerelateerde termen
- Apsis
- Gewelf
- Koepel
- Tongewelf
