Een deutel is een korte houten wig of pen, vaak van eikenhout, waarmee een pen-en-gat-verbinding van een houten balkconstructie wordt vastgezet. De deutel wordt dwars door de verbinding geslagen, zodat de pen niet uit het gat kan worden getrokken. Het is een fundamenteel hulpmiddel uit het traditionele timmerwerk en wordt nog steeds gebruikt bij restauraties en in de ambachtelijke houtbouw.
Werking
De deutel doorbreekt zowel de pen als de wangen van het gat met een doorlopend gat. Wanneer de deutel iets verspringend (een millimeter of twee) wordt aangebracht, trekt hij de verbinding aan: bij het indrijven wordt de pen tegen de wand van het gat geklemd. Deze techniek heet trekken op de deutel of *draw-boring*.
Een deutelverbinding heeft enkele unieke eigenschappen:
- Zelfklemmend — werkt zonder lijm of metalen verbindingsmiddelen
- Demonteerbaar — door de deutel uit te boren of uit te slaan kan de verbinding worden losgehaald
- Werkt met het hout mee — door uitzetting en krimp blijft de verbinding gespannen
- Volledig herbruikbaar — vooral van belang bij hergebruik van historisch hout
Toepassing
Deutels werden en worden toegepast in vrijwel alle traditionele houten constructies:
- Gebinten en kapconstructies — verbinding tussen stijl, balk en korbeel
- Vakwerkbouw — verbinding tussen stijlen en regels
- Houten bruggen en sluizen — vooral bij hergebruik van eikenhout
- Houten schepen — historisch in vrijwel alle scheepstimmerwerk
- Restauratie van monumenten — verplicht bij authentieke reparaties
Materiaal
Traditioneel wordt de deutel gemaakt van gespleten eikenhout (geen gezaagd hout), zodat de vezels ononderbroken doorlopen en de wig sterk blijft. De vorm is meestal:
- Lichte taps toelopend, met een vierkante doorsnede
- Lengte: circa anderhalf maal de pendoorsnede
- Soms vooraf in olie of teer gedrenkt voor extra duurzaamheid
Verschil met andere houten verbindingen
| Element | Functie | Verschil |
|---|---|---|
| Deuvel | Cilindrisch, ronde stift in een rond gat | Niet wigvormig, vooral voor plaatselijke uitlijning |
| Pen-en-gat | Het gehele verbindingsprincipe | Bevat de pen en het gat, niet de wig |
| Deutel | Wig die de pen vasthoudt | Toegevoegd element dwars op de verbinding |
| Spie | Wig in metaalconstructies of bij wielas | Vervult een soortgelijke rol elders |
Bouwhistorische waarde
De aanwezigheid en plaatsing van deutels in een historisch gebouw is voor bouwhistorici waardevol bewijs van de oorspronkelijke timmertechniek. Bij restauratie wordt zorgvuldig vastgelegd hoeveel deutels per verbinding gebruikt zijn, hun positie en het houtsoort.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
