Een doksaal is een gemetselde of houten afscheiding tussen het koor (waar de geestelijkheid plaats nam) en het schip (waar de leken zaten) van een middeleeuwse kerk, vaak voorzien van een verhoogd loopplatform van waaruit voorgelezen en gezongen werd. Het is een van de meest karakteristieke elementen van een gotische kerk en draagt de Latijnse alternatieve naam *jubé*.
Vorm en functie
Een typisch doksaal bestaat uit:
- Een muur of arcade — soms één enkele boog, soms een rij van vijf, zeven of negen openingen
- Een dubbele toegang — twee deuren of openingen tot het koor
- Een loopplatform of tribune — bovenop de afscheiding, bereikbaar via een wenteltrap
- Een lezenaar of preekstoel — voor het voorlezen van de Schrift
- Decoratief beeldhouw- of schilderwerk — passieverhaal, heiligenbeelden, evangelisten
De naam doksaal komt van het Latijnse *doxale*, afgeleid van *doxologia* (lofzang), verwijzend naar het zingen van psalmen vanaf het platform.
Toepassing
De doksaal werd vooral in deze rollen gebruikt:
- Scheiding heilig–profaan — het koor was voorbehouden aan de geestelijkheid, het schip aan de gelovigen; het doksaal markeerde fysiek deze scheiding
- Plaats van het Evangelie — vanaf het doksaal werden de Bijbellezingen, Passieverhalen en preken voorgelezen
- Bekroning met het kruis — boven op het doksaal stond vaak een groot triomfkruis (in Duitsland *Triumphkreuz* genoemd)
- Orgel — in latere fasen werd een orgel op het doksaal geplaatst
Geschiedenis
- 12e tot 15e eeuw — bloeiperiode in West-Europa; vrijwel elke grote kerk had een doksaal
- 16e eeuw (Reformatie) — in protestantse kerken werden doksalen verwijderd, omdat de scheiding tussen leek en geestelijke werd opgeheven
- 17e eeuw (Contrareformatie en barok) — in katholieke kerken werden veel middeleeuwse doksalen vervangen door open communiebanken zodat de gelovigen de mis beter konden volgen
- 19e eeuw (neogotiek) — herstel en reconstructie van middeleeuwse doksalen, soms op basis van archeologische resten
Bekende voorbeelden
In Nederland en België zijn nog enkele middeleeuwse doksalen bewaard:
- Sint-Janskathedraal, ‘s-Hertogenbosch — 16e-eeuws doksaal met rijke beeldhouwkunst
- Sint-Salvatorskathedraal, Brugge — laatgotisch in steen
- Sint-Pieterskerk, Leuven — beroemd om zijn fijne bewerking
In Frankrijk staat het bekende doksaal van de kerk Sainte-Madeleine te Troyes, een meesterwerk van de flamboyante gotiek.
Gerelateerde termen
- Koor
- Oksaal
- Kruis
- Kerk
- Gotiek
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
