Een fioel is een klein, slank, torenvormig ornament dat in de gotische bouwkunst diende als bekroning van pinakels, fialen, geveltoppen of steunberen. De term fioel wordt soms gebruikt als synoniem of verkleining van fiaal. Het ornament is meestal vierkant of veelhoekig in doorsnede en bestaat uit een schacht, hogels (knobbelige bladornamenten) en een kruisbloem aan de top.
Onderdelen
Een fioel bestaat uit dezelfde onderdelen als een fiaal, alleen kleiner:
- Basisplint — vierkante of polygonale onderbouw
- Schacht — slanke staander, soms versierd met blindnissen
- Hogels — knobbelige bladornamenten langs de schuine ribben
- Kruisbloem — bloemvormige bekroning aan de top
- Tussenringen — soms aanwezig als profilering
Functie
Hoewel een fioel vooral decoratief lijkt, vervult hij ook constructieve taken:
Decoratieve functie
- Verticale belijning — versterkt de hemelwaarts gerichte uitstraling van de gotiek
- Bekroning — sluit een hoger onderdeel visueel af
- Ritme — herhaling op steunberen geeft compositie aan de gevel
Constructieve functie
- Gewicht — drukt steunberen omlaag waardoor schuifkrachten van gewelven worden opgevangen
- Bescherming — voorkomt dat regenwater zonder afvoer in muurwerk dringt
Toepassing
Fioelen werden vooral toegepast in de hoog- en laatgotiek (12e-16e eeuw):
- Kathedralen en grote stadskerken — Dom Keulen, Notre-Dame Parijs
- Bisschoppelijke paleizen — als decoratie van geveltoppen
- Stadhuizen — bekroning van hoektorens en pinakels
- Grafmonumenten — kleine fioelen op tombes
- Doopvonten en koorhekken — als miniatuur-architectuur
In Nederland zijn fioelen te zien aan de Sint-Janskathedraal in ‘s-Hertogenbosch, de Domkerk te Utrecht en aan vele Brabantse gotische dorpskerken.
Verschil met fiaal en pinakel
De termen fioel, fiaal en pinakel worden vaak door elkaar gebruikt:
- Pinakel — algemene aanduiding voor torenvormige bekroning op steunbeer
- Fiaal — slanke versie van een pinakel met hogels en kruisbloem
- Fioel — verkleining van fiaal; klein, sierlijk pinakel-ornament
In de moderne bouwgeschiedenis worden de termen meestal als synoniem gebruikt.
Gerelateerde termen
- Fiaal
- Pinakel
- Hogel
- Kruisbloem
- Gotiek
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
