Het gebonden stelsel is een indelingsprincipe uit de middeleeuwse kerkbouw waarbij één vierkante travee van het middenschip samenvalt met twee (smallere) traveeën van de zijbeuken. Het middenschip en de zijbeuken zijn hierdoor ritmisch aan elkaar “gebonden”: op iedere brede middenschiptravee sluiten precies twee zijbeuktraveeën aan.
Waarom het gebonden stelsel?
Het stelsel ontstond in de romaanse periode, toen men het middenschip met zware kruisgewelven wilde overkluizen. Een kruisgewelf werd toen bij voorkeur over een vierkant grondvlak gespannen, omdat vierkante gewelfvelden constructief het eenvoudigst te bouwen waren. Omdat het middenschip breder is dan een zijbeuk, moest een brede vierkante middentravee worden gekoppeld aan twee smalle vierkante zijbeuktraveeën.
Kenmerken:
- Vierkante gewelfvelden — het middenschip en de zijbeuk worden met vierkante kruisgewelven overwelfd
- Ritmische wisseling — hoofdpijlers (die de zware middengewelven dragen) wisselen af met lichtere tussenpijlers
- Alternerend steunenstelsel — de afwisseling van zware en lichte steunpunten wordt ook het alternerend stelsel genoemd
Toepassing
Het gebonden stelsel is vooral te vinden in:
- Romaanse kerken — met hun zware muren en ronde bogen
- Vroeggotische kathedralen — als overgang naar het latere traveestelsel
- Rijnlandse en Nederlandse kerkbouw — waar het stelsel lang werd toegepast
In de hooggotiek werd het gebonden stelsel losgelaten. Door de ontwikkeling van het kruisribgewelf konden ook rechthoekige traveeën worden overwelfd, waardoor iedere middentravee weer één zijbeuktravee kreeg.
Gerelateerde termen
- Travee
- Kruisribgewelf
- Gewelf
- Beuk
- Pijler
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
