Een klokkenstoel is de constructie waarin een luidklok is opgehangen. Het woord dekt twee dingen: het draagraam ín een toren waarin de klokken hangen, en het vrijstaande bouwsel — meestal van eikenhout, met een zadeldakje erboven — dat op een kerkhof of bij een kerk zonder toren de klok draagt.
Vrijstaande klokkenstoelen zijn vooral bekend uit Friesland en in mindere mate Drenthe, waar dorpen zonder de middelen voor een stenen toren toch een luidklok wilden. Ze bestaan uit twee zware staanders met schoren, een bovenbalk waaraan de klok hangt en een eenvoudig dakje van pannen of leien. Veel van deze klokkenstoelen zijn rijksmonument.
De constructie
Een klokkenstoel moet niet alleen het gewicht van de klok dragen, maar vooral de dynamische krachten opvangen die ontstaan als de klok luidt. Een zwaaiende klok zet er horizontale krachten op die een veelvoud van het eigen gewicht kunnen bedragen. Daarom is een klokkenstoel altijd rijk voorzien van schoren en is hij in torens meestal losgehouden van het muurwerk, zodat de trillingen niet direct in het metselwerk komen.
Toepassing
- In kerktorens — een houten of stalen raam dat op consoles of op een muurplaat rust
- Vrijstaand op het kerkhof — de karakteristieke Friese klokkenstoel
- Bij kloosters, stadhuizen en poorten
- In moderne uitvoering — stalen frames en klokkenstoelen van gelamineerd hout bij nieuwbouwkerken
Aandachtspunten bij onderhoud
- Hout blijft in beweging — eiken verbindingen in een klokkenstoel werken en drogen; controleer periodiek de toestand van de pennen, deuvels en schoorverbindingen
- De aansluiting met de toren — juist waar het hout in of tegen het metselwerk zit, treedt rot op; zorg voor ventilatie rond de balkkoppen
- Trillingsschade — scheurvorming in het metselwerk boven in de toren is vaak terug te voeren op de klokkenstoel; laat dit door een constructeur met restauratie-ervaring beoordelen
- Kappen en luiken — een vrijstaande klokkenstoel staat volledig in het weer; het dakje en de afdekking van de staanderkoppen bepalen de levensduur
- Vergunning — voor werk aan een klokkenstoel die rijksmonument is, is vrijwel altijd een omgevingsvergunning vereist
Gerelateerde termen
- Kapconstructie
- Ankerbalkgebint
- Klokgevel
- Klamp
- Spant
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
