Een kloostergewelf is een gewelf dat vanaf alle vier de muren van een ruimte opgaat: vier gebogen schilden lopen naar boven en snijden elkaar in de hoeken volgens ribben die schuin naar de top klimmen. Het resultaat lijkt van binnen op een tentdak van steen.
Het kloostergewelf is precies het omgekeerde van een graatgewelf. Bij een graatgewelf snijden twee tongewelven elkaar zo dat de graten van de hoeken naar het midden lopen en de gewelfvelden op de muren openen — er blijven vier bogen in de wanden over. Bij een kloostergewelf staan de gewelfvlakken juist volledig op de muren en lopen de snijlijnen door de hoeken omhoog. Waar een graatgewelf dus vier openingen maakt, sluit een kloostergewelf de ruimte aan alle zijden af.
Varianten
- Kloostergewelf op vierkante plattegrond — vier gelijke schilden die in één punt samenkomen
- Kloostergewelf op rechthoekige plattegrond — de vier schilden ontmoeten elkaar niet in een punt maar langs een nokvormige lijn
- Afgeknot kloostergewelf (spiegelgewelf) — de top is vervangen door een vlak middenveld, de spiegel; veel toegepast in achttiende- en negentiende-eeuwse zalen
- Kloostergewelf op een veelhoek — bijvoorbeeld boven een achtkantige ruimte, met evenveel schilden als zijden
Toepassing
- Kloosterrefters, kapittelzalen en kelders — waaraan het gewelf zijn naam ontleent
- Traveeën in kerken en kruisgangen
- Kelders en poortdoorgangen waar de belasting van bovenaf gelijkmatig moet worden afgedragen
- Representatieve zalen in de vorm van een spiegelgewelf, vaak in stuc uitgevoerd
Constructief
Een kloostergewelf zet zijn krachten af op de vier muren over hun volle lengte, niet op vier punten zoals een kruisribgewelf. Dat maakt de belasting gelijkmatiger, maar het betekent ook dat er over de hele lengte spatkracht op de muren staat: de muren moeten dik genoeg zijn, of er is een trekverband of steunbeer nodig. Scheuren in de hoekribben van een oud kloostergewelf wijzen vrijwel altijd op wijkende muren, niet op een probleem in het gewelf zelf.
Praktijktips
- Laat scheuren beoordelen — meet of een scheur in beweging is (met een gipsvlaggetje of scheurmeter) vóór je ze dichtsmeert; het dichtzetten van een levende scheur verhelpt niets
- Voeg zacht — herstel voegwerk in historische gewelven met kalkmortel, niet met cement
- Belast een gewelf niet ongelijkmatig — geconcentreerde lasten op een gewelfrug, zoals opslag op een zolder erboven, zijn de klassieke oorzaak van schade
- Bij nieuwbouw — een gemetseld gewelf vraagt formeel bekistingswerk (gewelfmallen) en is specialistisch werk
Gerelateerde termen
- Gewelf
- Graatgewelf
- Gewelfveld
- Gewelfrib
- Boheems gewelf
- Kegelgewelf
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
