Een kloostervenster — ook kloosterkozijn genoemd — is een venster waarbij twee ongeveer even grote openingen bóven elkaar in één kozijn zitten: het bovenste deel was gevuld met glas of glas-in-lood, het onderste deel oorspronkelijk met een houten luik. De verdeling wordt gemaakt door een horizontale kalf tussen de beide stijlen.
De opzet is functioneel: het bovenstuk zorgt voor daglicht, ook als het onderste luik dicht is, en het onderstuk zorgt voor ventilatie en kan worden afgesloten tegen weer, inkijk en inbraak. Glas was in de zestiende en zeventiende eeuw duur; door alleen het bovenlicht te beglazen bleef een venster betaalbaar.
Verschil met verwante venstertypen
- Kruiskozijn — verdeeld door één stijl én één kalf, dus vier openingen: twee bovenlichten met glas, twee onderdelen met luiken
- Bolkozijn — hier zitten het glasdeel en het luikdeel juist naast elkaar in plaats van boven elkaar
- Kloostervenster — twee openingen boven elkaar, zonder verticale middenstijl
Toepassing
- Hollandse renaissance — het type ontstond omstreeks 1520 en bleef ongeveer twee eeuwen in gebruik
- Woonhuizen, boerderijen en poortgebouwen in baksteenarchitectuur
- Restauratie en herbouw van historische gevels, waarbij het venstertype vaak een monumentkenmerk is
- Nieuwbouw in historiserende stijl, bijvoorbeeld in beschermde stads- en dorpsgezichten
De kozijnen hadden vaak een dragende functie in de gevel en zijn daarom fors van afmeting; het metselwerk boven het kozijn steunt mee op de bovendorpel of op een ontlastingsboog.
Praktijktips
- Vervang nooit zomaar de indeling — het weghalen van de kalf of het volglazen van het onderste deel vernietigt het karakteristieke beeld en is bij een monument vergunningplichtig
- Kijk naar de dorpel — de onderdorpel en de kalf zijn de plekken waar water blijft staan; controleer daar eerst op houtrot
- Gebruik duurzaam hout — eiken of een hardhoutsoort met een goede duurzaamheidsklasse voor de delen die water te verduren krijgen
- Isolerend glas is meestal te dik voor originele slanke roeden; overweeg achterzetbeglazing of dun isolatieglas in overleg met de gemeente
Gerelateerde termen
- Kruiskozijn
- Bolkozijn
- Kozijn
- Kalf
- Glas-in-lood
- Luik
- Ontlastingsboog
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
