Een koepel is een gewelf met een gebogen oppervlak over een ronde, veelhoekige of vierkante plattegrond, waarbij de belasting niet in één richting maar rondom naar de rand wordt afgedragen. In doorsnede is een koepel een boog; in werkelijkheid is het die boog rondgewenteld, waardoor er ook krachten in de omtreksrichting ontstaan.
Dat is meteen de kracht én het probleem van een koepel. De ringspanning bovenin drukt, maar onderin trekt: de koepel wil aan de voet uit elkaar wijken. Historische koepels vangen die spatkracht op met dikke muren, met een omgang van steunconstructies of met een trekring of ketting rond de voet.
Vormen
- Halfbolkoepel — een halve bol, de klassieke vorm
- Gedrukte koepel — flauwer dan een halve bol, geeft meer spatkracht
- Uikoepel — met een ingesnoerde voet en bolle vorm, bekend uit de Russische en islamitische bouwkunst
- Geribde koepel — met dragende ribben en lichtere vullingen ertussen
- Schaalkoepel in beton, staal of hout — de moderne, dunwandige variant
De aansluiting op de plattegrond
Een koepel is rond, een ruimte vaak vierkant. De overgang wordt gemaakt met:
- Pendentieven — driehoekige, gebogen hoekvlakken die het vierkant naar een cirkel brengen
- Trompen — kleine boogjes of nissen die de hoeken afsnijden
- Een koepeltrommel (tamboer) — een cilindrische muur onder de koepel die hem optilt en er vensters in mogelijk maakt
Toepassing
- Kerken, moskeeën, mausolea en doopkapellen
- Representatieve zalen en paleizen
- Stationshallen, tentoonstellingsgebouwen en sporthallen in staal- en betonuitvoering
- Lichtkoepels — de kleine, moderne variant in kunststof op een plat dak
Praktijktips
- Scheuren die verticaal van de voet omhooglopen zijn typisch voor een wijkende koepelvoet — dat is een constructief signaal, geen cosmetisch probleem; laat het beoordelen
- Kijk eerst naar de trekring of het anker bij schade aan een historische koepel; de oorzaak zit vrijwel nooit in de schaal zelf
- Ventileer de ruimte onder een koepel — warme lucht verzamelt zich bovenin en condenseert daar tegen het koudste vlak
- Bij lichtkoepels op een plat dak: de opstand is de zwakke plek, niet de koepel; zorg voor voldoende hoogte en een deugdelijke aansluiting van de dakbedekking
Gerelateerde termen
- Gewelf
- Koepeltrommel
- Pendentief
- Kloostergewelf
- Oculus
- Lichtkoepel
- Calotte
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
