De koppenmaat is de breedte van één baksteen (de kop) plus de breedte van één stootvoeg. Het is de basismaat waarmee de metselaar de verdeling in de lengterichting van een muur uitzet, zodat de stootvoegen laag na laag netjes boven elkaar uitkomen.
De rekenregel achter mooi metselwerk
Voor metselwerk dat visueel klopt, geldt: de lengte van een steen (de strek) is gelijk aan tweemaal de breedte (de kop) plus één stootvoeg.
Bij het Waalformaat (ongeveer 210 x 100 x 50 mm) werkt dat exact uit:
- kop 100 mm + stootvoeg 10 mm = koppenmaat 110 mm
- 2 x 100 + 10 = 210 mm = de strekmaat
Daarom is de standaard stootvoeg in Nederland ongeveer 10 mm: die maat volgt rechtstreeks uit de steenmaat, niet uit een voorschrift.
De koppenmaat bepalen
Stenen zijn gebakken producten en hebben altijd maatspreiding. Meet daarom niet één steen, maar een reeks:
- Leg 10 strekken strak tegen elkaar en meet de totale lengte.
- Leg daarboven 20 koppen strak tegen elkaar en meet die lengte.
- Het verschil tussen beide rijen is precies 10 stootvoegen.
- Tel dat verschil op bij de lengte van de 20 koppen en deel door 20: dat is de gemiddelde koppenmaat.
Zet die maat vervolgens uit op een koppenlat.
Waarom het uitmaakt
- Passtukken vermijden — reken de gevelbreedte, penanten en dagmaten van kozijnen om in hele koppenmaten. Zo hoef je nauwelijks stenen te zagen en blijft het verband intact.
- Verband klopt — bij halfsteensverband, kruisverband en Vlaams verband is de koppenmaat de eenheid waarin het patroon herhaalt. Wijk je ervan af, dan gaan de stootvoegen zwerven.
- Andere formaten, andere maat — waalformaat, vechtformaat, dikformaat en maasformaat hebben elk hun eigen koppenmaat. Reken altijd na met de partij die je verwerkt.
- Bij lijmwerk verandert alles — met dunbedmortel is de voeg circa 3 tot 5 mm in plaats van 10 mm. De koppenmaat wordt daarmee kleiner en de stenen moeten daar in maat op afgestemd zijn.
Gerelateerde termen
- Koppenlat
- Stootvoeg
- Baksteenformaten
- Metselverband
- Metselen
- Klezoor
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
