Een kruisbloem is een bloemvormig ornament dat in de gotiek de top van een fiaal, een geveltop, een wimberg of een torenspits afsluit. De naam komt van de vorm: meestal vier naar buiten omkrullende bladeren die kruisgewijs uit één knop groeien, bekroond door een knop of kelk.
Herkennen
De kruisbloem staat altijd bovenop, als sluitstuk van een verticale lijn. Kenmerken:
- Vier armen, doorgaans gelijk verdeeld, zodat het ornament van alle kanten hetzelfde oogt
- Omkrullende bladeren, dezelfde vormentaal als de hogels (crockets) die schuin langs de kanten van fialen en wimbergen naar boven lopen
- Natuursteen als materiaal — meestal een fijne kalksteen of zandsteen die zich goed laat beeldhouwen
Waar de hogels het oog naar boven trekken, zet de kruisbloem er een punt achter. Dat is precies de gotische gedachte: elke lijn wijst omhoog en wordt bovenaan bevestigd in plaats van abrupt afgebroken.
Toepassing en onderhoud
Kruisbloemen komen voor op kerken, kapellen, stadhuizen en op negentiende-eeuwse neogotische gebouwen — in Nederland is die laatste groep het grootst. Bij onderhoud spelen twee dingen:
- Weersbelasting. De kruisbloem staat op het hoogste, meest blootgestelde punt van het gebouw. Regen, vorst en wind grijpen als eerste hier aan; uitgesleten bladeren en afgebroken armen zijn eerder regel dan uitzondering.
- Verankering. Een kruisbloem is een zwaar stuk natuursteen op een slanke top. De doken en het voegwerk waarmee hij vastzit, zijn bij historische exemplaren vaak van ijzer. Roestend ijzer zet uit en splijt de steen — bij restauratie wordt daarom vervangen door roestvast staal of brons.
Bij vervanging wordt doorgaans een nieuwe kruisbloem gehakt naar het model van het origineel, in een steensoort die qua hardheid en vochtgedrag bij het bestaande werk past. Een hardere vervangsteen versnelt de slijtage van de zachtere steen eromheen.
Gerelateerde termen
- Fiaal
- Hogel
- Pinakel
- Gotiek
- Ornament
- Natuursteen
- Dook
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
