Een kruisgewelf is een gewelf dat ontstaat wanneer twee tongewelven van gelijke hoogte elkaar haaks doorsnijden. Op de plaatsen waar de gewelfvlakken elkaar snijden ontstaan diagonale snijlijnen: de graten. Vandaar dat een kruisgewelf zonder ribben ook graatgewelf heet.
Waarom het zo’n belangrijke vondst was
Een tongewelf drukt over de volle lengte op de muren eronder. Die muren moeten dus over hun hele lengte zwaar zijn — vensters zijn een probleem.
Bij een kruisgewelf lopen de krachten via de graten naar de vier hoekpunten. Alleen daar moet worden opgevangen, met een pijler, een kolom of een steunbeer. De muurvlakken ertussen dragen niets meer en kunnen dus open: vensters, arcaden, doorgangen. Die stap heeft de bouwkunst van romaans naar gotiek gebracht, met steeds lichtere gebouwen als resultaat.
Bijkomend voordeel: een ruimte kan worden opgedeeld in vierkante of rechthoekige traveeën die elk een eigen gewelfveld krijgen. Zo laat een lange ruimte zich in gelijke eenheden overwelven.
Kruisgewelf, graatgewelf en kruisribgewelf
| Vorm | Kenmerk |
|---|---|
| Kruisgewelf / graatgewelf | De graat is alleen een snijlijn van twee gewelfvlakken, zonder eigen rib |
| Kruisribgewelf | Op de diagonalen liggen stenen ribben die eerst worden gemetseld en het gewelf dragen |
| Netgewelf, stergewelf | Latere, rijkere varianten met extra ribben tussen de hoofdribben |
Het verschil is niet alleen esthetisch. Bij een graatgewelf moet het hele gewelf in één keer op een houten formeel worden gemetseld. Bij een kruisribgewelf metsel je eerst de ribben op smalle formelen; die dragen daarna de vulling, wat veel houtwerk bespaart.
Herkennen en beoordelen
- Traveeën tellen. Kijk omhoog: bij een reeks kruisgewelven zie je een regelmatig raster van vakken met diagonale lijnen.
- Waar zit de druk? Zoek de zware punten: pijlers binnen, steunberen buiten. Die staan altijd op de hoeken van de gewelfvakken.
- Scheuren. Scheuren lángs de graat of in de gewelfkap wijzen op zetting of op het uitwijken van de steunpunten. Dat laatste is het klassieke gebrek: de muren worden naar buiten geduwd. Trekankers zijn dan de gebruikelijke ingreep.
Gerelateerde termen
- Gewelf
- Graatgewelf
- Kruisribgewelf
- Gewelfrib
- Gewelfveld
- Steunbeer
- Gordelboog
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
