Een kruiskerk is een kerk waarvan de plattegrond de vorm van een kruis heeft. Die vorm ontstaat doordat het langgerekte schip wordt doorsneden door een dwarsschip (transept). Het punt waar beide elkaar snijden heet de viering of kruising.
De onderdelen
- Schip — de lange as, waar de gelovigen zitten
- Dwarsschip — de dwarse arm, vaak met een eigen ingang en soms met zijkapellen
- Viering — het kruispunt van beide, gedragen door vier zware vieringpijlers
- Koor — het deel voorbij de viering, vroeger het domein van de geestelijkheid
- Kruistoren — een toren die op de viering staat, ook vieringtoren genoemd
Latijns kruis en Grieks kruis
De verhoudingen bepalen het type:
| Type | Verhouding | Kenmerk |
|---|---|---|
| Latijns kruis | Eén arm (het schip) langer dan de andere drie | De klassieke westerse kerkplattegrond, gericht op het koor |
| Grieks kruis | Vier gelijke armen | Centraalbouw; de nadruk ligt op het midden, niet op een lengterichting |
Het Latijnse kruis domineert in de romaanse en gotische kerkbouw van West-Europa. Het Griekse kruis komt vooral voor in de Byzantijnse traditie en in centraalbouwen uit de renaissance.
Constructief gezien
De viering is het zwaarste punt van het gebouw. Daar komen vier gewelven samen, en er staat vaak ook nog een toren bovenop. De vieringpijlers zijn daarom aanmerkelijk zwaarder dan de overige pijlers. Zakkingen of scheuren rond de viering zijn bij oude kerken een bekend en serieus gebrek: het is het punt waar het meeste gewicht op het kleinste grondvlak staat.
Het dwarsschip heeft naast een symbolische ook een praktische functie: het geeft extra ruimte vlak bij het altaar, biedt plaats aan zijaltaren en kapellen, en levert extra daglicht doordat er twee extra gevels met vensters ontstaan.
Gerelateerde termen
- Kruistoren
- Dwarsschip
- Kruising
- Koor
- Grieks kruis
- Basiliek
- Kerk onderdelen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
