Een kruisribgewelf is een kruisgewelf waarbij op de diagonalen stenen ribben liggen die het gewelf dragen. Waar bij een graatgewelf de diagonaal alleen een snijlijn van twee gewelfvlakken is, is die diagonaal hier een zelfstandig constructief onderdeel geworden. Het kruisribgewelf is hét gewelf van de gotiek.
Waarom ribben?
De vondst zit in het bouwproces. Een graatgewelf moet in één keer worden gemetseld op een volledig houten formeel dat het hele gewelfvlak ondersteunt — veel hout, veel werk, en het hout kan pas weg als het geheel is uitgehard.
Bij een kruisribgewelf gaat het anders:
- Eerst worden de ribben gemetseld op smalle, gebogen formelen — alleen onder de ribben zelf.
- Boven in het snijpunt wordt de sluitsteen gezet, die de ribben samenbindt.
- Daarna dragen de ribben de vulling: de gewelfvelden (kappen) tussen de ribben worden er lichter tussen ingemetseld, vaak met dunne of lichte steen.
Zo bespaar je flink op formeelhout, en je kunt de formelen doorschuiven naar het volgende gewelfvak. Bovendien hoeven de gewelfvakken zelf geen zwaar metselwerk meer te zijn, wat het totale gewicht — en dus de last op muren en steunberen — verlaagt.
Wat je eraan kunt zien
- De ribben zijn geprofileerd. Ze zijn meestal van gehouwen natuursteen met een uitgesproken profiel; de vulling is vaak baksteen of pleisterwerk.
- De sluitsteen. In het snijpunt zit een sluitsteen, vaak versierd met een wapen, een roos of een figuur.
- De aanzet. Beneden komen de ribben samen op een console, een kapiteel of een bundelpijler. Dat punt draagt alles.
- Verrijking. In de late gotiek worden er extra ribben tussen gezet: liernen, tiercerons en tenslotte hele net- en stergewelven.
Bij inspectie
Scheuren in de gewelfvelden zijn vaak minder alarmerend dan scheuren of verschuivingen in de ribben en bij de aanzetpunten: de ribben zijn de constructie. Let ook op naar buiten wijkende muren en op de staat van trekankers — het gewelf duwt zijwaarts, en dat moet ergens worden opgevangen.
Waar let je op bij inspectie van een kruisribgewelf?
- Scheuren of verschuivingen in de ribben: De ribben zijn de constructie.
- Scheuren of verschuivingen bij de aanzetpunten: Daar komen de ribben samen en dat punt draagt alles.
- Naar buiten wijkende muren: Het gewelf duwt zijwaarts en dat moet ergens worden opgevangen.
- Staat van de trekankers: Het gewelf duwt zijwaarts en dat moet ergens worden opgevangen.
Gerelateerde termen
- Kruisgewelf
- Graatgewelf
- Gewelfrib
- Gewelfsleutel
- Sluitsteen
- Formeel
- Steunbeer
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
