Een kruistoren is een toren van een kerk die op het midden van het kruis staat — op de viering. De toren wordt daarom ook vieringtoren genoemd: hij staat precies boven het punt waar het schip en het dwarsschip elkaar snijden.
Waar hij staat en waarom
De meeste Nederlandse kerken hebben hun toren aan de westzijde, aan het uiteinde van het schip. De kruistoren staat juist in het hart van het gebouw. Dat heeft twee gevolgen:
- Ruimtelijk — vanuit het interieur is de viering de plek waar het gebouw zich opent naar boven. Een open kruistoren met vensters brengt daar daglicht binnen, precies boven het liturgische middelpunt.
- In het silhouet — waar de westtoren de kerk een gezicht aan de straatzijde geeft, markeert de kruistoren het gebouw van alle kanten gelijk. Bij grote kerken komen beide voor: een zware westtoren én een lichtere kruistoren.
Constructief het zwaarste punt
De viering is de moeilijkste plek van een kruiskerk. Vier gewelven komen er samen, vier bogen dragen af op vier vieringpijlers — en daar komt het gewicht van de toren nog bovenop. Bij middeleeuwse kerken is dat een bekend probleem:
- Vieringpijlers zijn daarom altijd zwaarder uitgevoerd dan de overige pijlers.
- Zettingsverschillen ontstaan doordat op dat kleine grondvlak veel meer gewicht rust dan elders in het gebouw. Scheuren in de vieringbogen en verzakking van het middenpunt zijn klassieke gebreken.
- Historische instortingen van vieringtorens zijn geen uitzondering. Bij veel kerken is de kruistoren na een ramp lager, lichter of helemaal niet herbouwd.
Om die reden is een kruistoren vaker een relatief lichte constructie: een slanke, deels houten opbouw met een spits, of niet meer dan een forse dakruiter. Een volledig gemetselde kruistoren van grote hoogte kom je alleen tegen waar de fundering en de vieringpijlers daar bewust zwaar op zijn gedimensioneerd.
Gerelateerde termen
- Kruiskerk
- Kruising
- Dwarsschip
- Dakruiter
- Klokkenstoel
- Ingesnoerde torenspits
- Kerk onderdelen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
