Leem is een natuurlijk mengsel van klei, silt en zand, waarin de kleifractie als bindmiddel werkt en zand en silt het skelet vormen. Het is daarmee geen chemisch product maar een grondsoort — en tegelijk het oudste bouwmateriaal ter wereld, dat je vrijwel overal ter plaatse uit de bodem haalt.
De verhouding tussen die drie fracties bepaalt het gedrag: veel klei geeft een vette, sterk bindende maar sterk krimpende leem, veel zand geeft een magere leem die nauwelijks bindt. Bouwleem wordt daarom bijna altijd bijgemengd — met zand om de krimp te beperken, of met klei om meer binding te krijgen.
Leem, klei en löss
- Klei bestaat uit uiterst fijne plaatvormige mineraaldeeltjes en is het bindende bestanddeel.
- Silt (leemfractie) ligt qua korrelgrootte tussen klei en zand in.
- Leem is het mengsel van deze fracties, met of zonder grover materiaal.
- Löss is door de wind afgezet fijn siltmateriaal en vormt de leembodem van onder meer Zuid-Limburg.
- Keileem is door het landijs afgezette leem met stenen erin, te vinden in Noord- en Oost-Nederland; het is dicht en slecht waterdoorlatend, wat gevolgen heeft voor drainage en infiltratie.
Leem als bouwmateriaal
Leem verhardt niet chemisch zoals cement of kalk, maar droogt uit. Wat droog is, kan door water weer week worden. Dat is meteen de kracht én de beperking van het materiaal:
- Volledig herbruikbaar. Oud leemwerk kun je bevochtigen, opnieuw kneden en opnieuw verwerken — vrijwel zonder verlies en zonder afval.
- Zeer lage milieubelasting. Er komt geen bakken of branden aan te pas; de energie zit vrijwel alleen in het transport.
- Vochtregulerend. Leem neemt waterdamp op als de lucht vochtig is en geeft die weer af als het droger wordt. In een leemgestucte ruimte blijft de relatieve luchtvochtigheid daardoor opvallend stabiel — prettig voor het binnenklimaat en voor houten constructiedelen.
- Warmteaccumulerend. Massief leemwerk is zwaar en houdt warmte vast, wat ’s zomers de temperatuurpieken dempt. Isoleren doet leem echter níét: daarvoor heb je een aparte isolatielaag nodig, of een lichte leem met stro- of houtvezelvulling.
- Niet water- en vorstbestand. Onbeschermd leem spoelt weg en vorst in nat leem richt schade aan.
De vuistregel van de leembouw
Leembouw vraagt om een goede hoed en goede laarzen: een ruime dakoverstek die de gevel droog houdt, en een waterbestendige plint van steen of beton met een deugdelijke waterkering, zodat het leem niet in het opstijgend vocht of in het spatwater staat. Waar aan die twee voorwaarden is voldaan, gaan leemconstructies eeuwen mee — de talloze vakwerkhuizen met leemvullingen bewijzen dat.
Toepassingen
- Vakwerkvulling met vlechtwerk en stroleem tussen de houten stijlen.
- Leemstenen (adobe), gestampt leem (pisé) en leemblokken voor binnenwanden.
- Leemstuc als afwerking van wanden en plafonds.
- Leemplaten op regelwerk, als droge en snelle variant.
- Grondstof voor baksteen en dakpannen, die pas na het bakken vorst- en waterbestendig worden.
Gerelateerde termen
- Klei
- Keileem
- Leemsteen
- Leemstuc
- Kleisteen
- Kleikorrels
- Duurzaam bouwen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
