Een leugenaar is een dwarskap: een klein dakvlak haaks op de hoofdkap, meestal aan de straatzijde van een pand. Hij bestaat om de eigenlijke kap aan het oog te onttrekken, zodat aan de voorkant een lijstgevel of klokgevel kan worden gebouwd in plaats van een puntgevel.
De naam zegt het al: de constructie liegt. Vanaf straatniveau lijkt het huis hoger en anders opgebouwd dan het is. Wie op ooghoogte langs de gracht loopt, ziet een horizontale kroonlijst en denkt aan een extra verdieping — terwijl daarachter gewoon een schuine kap doorloopt.
Waarom werd hij gebouwd?
Nederlandse stadswoningen hadden van oudsher hun nokrichting haaks op de straat: het smalle pand met een puntgevel naar voren. Toen in de late zeventiende eeuw en vooral in de achttiende eeuw de lijstgevel in de mode kwam — een gevel met een rechte, horizontale bekroning — botste die mode met de bestaande kapvorm. De oplossing was de leugenaar: een klein dakvlak dwars op de hoofdkap, waarvan de nok evenwijdig aan de straat loopt.
Achter de nieuwe voorgevel kon de oude kap gewoon blijven zitten. Bij bestaande panden werd de leugenaar dan ook vaak achteraf toegevoegd bij een gevelverbouwing; het is een van de redenen waarom veel grachtenpanden vanbinnen ouder zijn dan hun gevel doet vermoeden.
Constructie
- De leugenaar staat haaks op de hoofdkap en vormt daarmee een kil (binnenhoek) waar beide dakvlakken samenkomen.
- In die kil ligt een verholen goot of kilgoot, die het water van beide vlakken moet afvoeren.
- Vaak is er een extra balk ingebracht die het achterliggende spant ondersteunt, omdat de oorspronkelijke oplegging door de verbouwing verdween.
Aandachtspunten bij restauratie en onderhoud
- De kil is het zwakke punt. Een verholen goot achter een lijstgevel is smal, moeilijk bereikbaar en loopt bij bladval snel vol. Lekkage daar wordt binnen vaak pas zichtbaar als het houtwerk van de balkkoppen al is aangetast. Plan periodieke inspectie in en zorg voor een luik of een veilige opstelplaats.
- Controleer de balkkoppen. Juist bij een leugenaar liggen balkkoppen dicht bij de natte zone van de goot. Prik ze bij inspectie na op zachte plekken.
- De voorgevel draagt vaak weinig. Een lijstgevel voor een leugenaar is deels een schermgevel die vooral windbelasting opneemt. Muurankers en de verbinding met de vloervelden zijn dan constructief essentieel — verwijder ze nooit zomaar bij een verbouwing.
- Monumentenstatus. Veel panden met een leugenaar zijn rijks- of gemeentelijk monument. Wijzigingen aan kap, goot of gevel zijn dan vergunningplichtig; overleg vooraf met de gemeente.
- Verwar hem niet met een schijnkap. Een leugenaar is een echte, waterkerende kapconstructie; een schijnkap is puur decoratief scherm zonder ruimte erachter.
Gerelateerde termen
- Klokgevel
- Zadeldak
- Kilgoot
- Verholen goot
- Kroonlijst
- Dakkapel
- Gordingkap
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
