Lofwerk is ornament dat bladeren en gebladerte nabootst, aangebracht als versiering op een gevel, een plafond, een kapiteel, een lijst of een meubelstuk. Het woord komt van ‘loof’ — gebladerte.
Het is een van de oudste en meest hardnekkige motieven in de bouwkunst. Van de Griekse tempel tot de jugendstilgevel duikt het blad steeds opnieuw op, telkens in de vormtaal van de eigen periode.
De belangrijkste vormen
- Acanthusblad. Het gekartelde, omkrullende blad van de acanthusplant. Het motief van het korinthische en composiete kapiteel, en daarna van vrijwel elke klassieke consoles, kroonlijst en meubelpoot. Herkenbaar aan de diep uitgesneden lobben met puntige inkepingen.
- Rank of rinceau. Een doorlopende, golvende stengel waaruit bladeren en soms bloemen ontspruiten. Ideaal voor een fries of een langgerekte lijst, omdat het motief eindeloos kan doorlopen.
- Guirlande en festoen. Een gebonden slinger van bladeren, bloemen en vruchten die aan twee punten hangt en in het midden doorbuigt. Kenmerkend voor renaissance en classicisme, vaak boven een venster of tussen twee consoles.
- Bladkelk en waterblad. In de romaanse en vroeggotische bouwkunst: een eenvoudiger, breed en vlak blad rond de kapiteelkelk, zonder de scherpe kartels van de acanthus.
- Natuurgetrouw bladwerk. In de hoge gotiek werden inheemse planten — eik, klimop, hulst, wijnrank — herkenbaar en naar de natuur uitgehouwen, in plaats van het gestileerde klassieke blad.
- Zweepslag en organische rank. In de jugendstil keert het bladmotief terug als vloeiende, asymmetrische lijn.
Waar je het aantreft
Lofwerk zit vrijwel altijd op plekken waar een overgang of een eindpunt zit: op een kapiteel tussen zuil en boog, op een console onder een lijst, in het fries onder een kroonlijst, rond een plafondrozet en op de hoeken van een paneel. Het motief vult de plek waar de constructie van richting verandert.
Materiaal en techniek
- Natuursteen — uitgehouwen door de beeldhouwer, per stuk uniek.
- Hout — gesneden, vaak in een aparte laag die op de ondergrond wordt gelijmd, zodat het snijwerk niet uit het volle hout hoeft.
- Stucwerk en gips — gegoten in een mal, waardoor een motief zich betaalbaar liet herhalen. Dit maakte rijk ornament in de negentiende eeuw voor een veel breder publiek bereikbaar.
- Terracotta en gietijzer — industrieel geproduceerd ornament dat vanaf de negentiende eeuw op grote schaal in gevels werd verwerkt.
Herstel
Beschadigd lofwerk is bijna altijd te herstellen en zelden noodzakelijk om te vervangen:
- Fotografeer en meet eerst. Een ontbrekend deel wordt gereconstrueerd naar het spiegelbeeld of naar een identiek exemplaar elders aan de gevel. Zoek dat referentiestuk voordat er iets wordt weggehaald.
- Bij stucornament kan van een gaaf exemplaar een siliconenmal worden genomen, waarna het ontbrekende stuk in gips wordt gegoten en ingezet.
- Bij natuursteen wordt een aanhelingstuk ingelijmd of wordt er met een steenrestauratiemortel bijgewerkt — nooit met gewone cementmortel, die harder is dan de steen en die vervolgens beschadigt.
- Verwijder overtollige verflagen voorzichtig. Op oud ornament liggen soms tien of meer verflagen die het profiel volledig hebben dichtgeslibd. Het motief zit er meestal nog scherp onder.
- Bij een monument is herstel van ornament vergunningplichtig. Overleg vooraf met de gemeente.
Gerelateerde termen
- Ornament
- Acanthus
- Kapiteel
- Guirlande
- Kroonlijst
- Stucwerk
- Console
- Jugendstil
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
