Een luchtboog is een schuin oplopende, half door de lucht staande boog die de zijwaartse druk van een gewelf opvangt en over de zijbeuk heen naar een zware steunbeer buiten het gebouw overbrengt. Ook wel schoorboog genoemd; in het Frans arc-boutant, in het Engels flying buttress.
De luchtboog is dé constructieve doorbraak van de gotiek. Zonder dat systeem moesten kerkmuren dik en gesloten zijn om de spatkracht van een gewelf op te vangen. Met luchtbogen kon de druk buiten het gebouw worden afgevangen en werd de muur zelf vrijwel overbodig als drager — de reden dat gotische kerken enorme glas-in-loodramen konden krijgen.
Hoe werkt het?
Een stenen gewelf duwt niet alleen naar beneden, maar ook naar buiten. Die zijwaartse component, de spatkracht, is wat een muur doet wijken.
- De gewelfaanzet in het middenschip geeft de spatkracht af aan de bovenmuur
- De luchtboog neemt de kracht op en leidt hem schuin naar buiten en beneden
- De steunbeer (contrefort) zet de kracht om in een verticale kracht naar de fundering
- Een pinakel — het versierde torentje bovenop de beer — voegt gewicht toe, waardoor de resultante steiler naar beneden loopt en binnen de kern van de beer blijft
Bij grote kerken liggen luchtbogen soms in twee lagen boven elkaar: de onderste vangt het gewelf op, de bovenste vooral de winddruk op het hoge dak.
Waar herken je ze?
Klassieke voorbeelden zijn de grote gotische kathedralen in Frankrijk en de Nederlandse gotische kerken zoals de Sint-Janskathedraal in ‘s-Hertogenbosch, waar de luchtbogen bovendien rijk zijn bezet met beeldhouwwerk.
Belangrijk om te weten
- Een luchtboog is een drukconstructie: hij werkt alleen als hij belast blijft en op druk staat. Een luchtboog wegnemen of ontlasten kan het gewelf laten wijken
- Bij monumentenrestauratie vormen de bovenzijde van de luchtboog en de gootaansluiting het kwetsbaarste punt: daar dringt water in de constructie en spoelt de mortel uit
- De moderne tegenhanger van hetzelfde principe zie je in trekstangen en spanankers, die de spatkracht juist met trek opvangen in plaats van met druk
Gerelateerde termen
- Steunbeer
- Boogveld
- Spant
- Kanteel
- Bastion
- Kapconstructie
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
