Een mandorla is een amandelvormige omlijsting die in de christelijke kunst een figuur — meestal Christus, soms Maria — volledig omsluit, als teken van goddelijke glans. Het woord is Italiaans voor amandel. Bouwkundig is het vooral relevant als vast onderdeel van romaanse en gotische portaalsculptuur.
Vorm en herkomst
De mandorla ontstaat waar twee cirkelsegmenten elkaar overlappen; meetkundig is het de figuur die je in de wiskunde de vesica piscis noemt. Twee cirkels van gelijke straal, waarvan elke cirkel door het middelpunt van de andere gaat, snijden elkaar in een spitse ovaal. Middeleeuwse bouwmeesters konden die vorm dus met alleen een passer of een touw uitzetten — vandaar dat dezelfde verhouding ook in maatsystemen en in de opzet van spitsbogen terugkomt.
Waar een nimbus of aureool alleen het hoofd omringt, omsluit de mandorla de hele figuur. Dat maakt hem voorbehouden aan de hoogste voorstellingen: Christus als wereldrechter (Majestas Domini), de Transfiguratie en de Hemelvaart, en bij Maria de Tenhemelopneming.
Waar je hem tegenkomt
- Timpaan boven het kerkportaal — de belangrijkste plek. In romaanse portalen zit de mandorla midden in het boogveld, met daaromheen de vier evangelistensymbolen of de oudsten
- Gevelbeeldhouwwerk en reliëfs aan de westgevel
- Glas-in-lood in het roosvenster of het koorvenster
- Muurschilderingen en gewelfschilderingen in het koor
- Grafmonumenten en doopvonten in natuursteen
Voor restauratie en herkenning
Een mandorla is bijna altijd uit meerdere natuurstenen blokken samengesteld en zit in het timpaan opgesloten tussen boog en latei. Bij herstel geldt hetzelfde als bij ander figuratief natuursteenwerk: zo min mogelijk vervangen, dezelfde steensoort en bewerkingstechniek aanhouden, en corroderende ijzeren doken vervangen door roestvast staal voordat ze de steen splijten.
Gerelateerde termen
- Timpaan
- Iconografie
- Boogveld
- Reliëf
- Romaans
- Natuursteen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
