Broeibak (koude bak) zelf maken: oogst verlengen tot in de winter

Een broeibak, ook wel koude bak genoemd, is een lage kweekbak zonder bodem met een schuin, doorzichtig deksel van glas of polycarbonaat. Je zet hem direct op de grond, zodat je planten in de volle aarde staan (bron: Tuinadvies). Het deksel houdt wind en kou buiten en vangt zonnewarmte, waardoor het binnenin een paar graden warmer is dan in de rest van je tuin. Daarmee kun je in het voorjaar weken eerder zaaien en in het najaar wintergroenten beschermen die je tot diep in de winter blijft oogsten.

Kort gezegd: een broeibak rekt je moestuinseizoen aan beide kanten op. Hieronder lees je precies hoe je er zelf een bouwt, met maten, materialen, een zaaikalender en de fouten die je beter kunt overslaan.

Wat is het verschil tussen een koude bak en een warme broeibak?

Dit is het punt waar veel mensen door elkaar raken. Er zijn twee smaken.

De koude bak (onverwarmd). Deze werkt alleen op zonnewarmte. Overdag warmt de lucht en de grond onder het glas op, ’s nachts blijft die warmte een tijdje hangen. Simpel, onderhoudsvrij en veruit de meest gebouwde variant.

De warme broeibak (met broeimest). Hieronder ligt een laag verse paardenmest of stro. Die begint te composteren en geeft daarbij warmte af, van onderaf. Zo krijg je een verwarmde bodem zonder stekker of gas. Vroeger werden er zo zelfs komkommers vroeg in het seizoen op geteeld (bron: Wikipedia).

Een derde begrip dat vaak voorbijkomt is de kas of tunnel. Het grote verschil: in een kas of tunnel loop je rechtop en staan de planten in de volle hoogte. Een broeibak is laag (kniehoogte) en bedoeld voor jonge planten, zaailingen en laagblijvende wintergroenten. Een broeibak is dus geen mini-kas, maar een beschermde kweekplek dicht bij de grond.

Waarom zou je een broeibak maken?

De winst zit in vier dingen:

• Eerder zaaien in het voorjaar. Onder glas kun je sla, radijs, spinazie en wortel al vanaf februari zaaien, terwijl de kale tuin dan nog te koud is.
• Langer oogsten in het najaar en de winter. Veldsla, winterpostelein, wintersla, spinazie en andijvie blijven onder de bak dooroegroeien als het buiten al vriest.
• Afharden van jonge planten. Plantjes die je binnen of in de kas hebt voorgezaaid, laat je in de broeibak wennen aan buitenlucht voordat ze de volle grond in gaan.
• Beschutting tegen regen en vorst. Vorstgevoelige of natgevoelige planten houd je droog en beschermd.

De meeste bladgroenten hebben ongeveer 10 graden nodig om te groeien (bron: Tuiniertijd). Onder glas haal je die drempel simpelweg eerder in het jaar en langer in het najaar dan in de open tuin.

Waar zet je de broeibak neer?

De plek bepaalt voor een groot deel of je bak goed werkt.

• Op het zuiden. Zet de bak zuidgericht, zodat het schuine deksel zoveel mogelijk laagstaande zon opvangt (bron: Tuinadvies).
• In de luwte, uit de noordenwind. Tegen een muur, schuur of schutting is ideaal. De muur breekt de wind en houdt zelf ook wat warmte vast.
• Deksel schuin naar het zuiden. Maak de achterkant hoger dan de voorkant. Zo staat het glas onder een hoek richting de zon (meer licht) en loopt regen en condens vanzelf naar voren weg.
• Goed bereikbaar. Je moet er dagelijks bij kunnen om te luchten en water te geven. Een looppad ernaast scheelt veel gedoe.

Afmetingen en hellingshoek

Houd de bak niet breder dan je comfortabel kunt overreiken, want je moet vanaf de zijkant bij alle planten kunnen. In de praktijk komt dat neer op ongeveer 80 tot 100 cm diep (bron: Tuiniertijd).

Een beproefde en goedkope aanpak is om de maten van je deksel leidend te maken. Gebruik je een oud raam of pallet, meet dan eerst dat op en bouw de bak daaromheen. Een standaard pallet van 100 x 120 cm als basis met een oud raam van ongeveer 115 x 130 cm als deksel is een klassieke combinatie (bron: Gardeners’ World / Tuiniertijd).

Voor de hellingshoek geldt een simpele vuistregel: maak de achterkant zo’n 10 tot 20 cm hoger dan de voorkant. Bij een bak van 100 cm diep krijg je dan al een prettige helling van ongeveer 6 tot 11 graden. Genoeg om het water af te voeren en de zon beter op te vangen, zonder dat je deksel gaat werken als een zeil in de wind.

Een werkbare set binnenmaten:

Welke materialen gebruik je?

Voor de wanden:

• Hout is het populairst: goed te bewerken, isoleert beter dan metaal en steen. Kies een duurzame houtsoort of geïmpregneerd hout dat tegen vocht en grondcontact kan (bron: Tuinadvies).
• Vermijd oude spoorbielzen en gecreosoteerd hout. Die zijn behandeld met creosoot, een teerproduct dat schadelijke stoffen kan afgeven. In de moestuin wil je dat niet naast je eten. De verkoop en het hergebruik van gecreosoteerd hout aan particulieren is in Nederland bovendien verboden (bron: Rijksoverheid/RVO). Gebruik het dus niet voor je broeibak.
• Bakstenen of betonblokken kunnen ook. Zwaarder en permanenter, en steen slaat overdag warmte op die ’s nachts vrijkomt.

Voor het deksel:

• Oude ramen of kozijnen hergebruiken is de goedkoopste en meest duurzame optie. Let op dat het glas heel is en dat je het veilig kunt scharnieren.
• Polycarbonaat (dubbelwandig) is lichter, breekt niet en isoleert beter. Dubbelwandige polycarbonaatplaten isoleren ongeveer 40 procent beter dan enkel glas (bron: Tuinadvies).
• Enkel glas vangt veel licht maar isoleert het minst. Prima voor het voorjaar, in de strenge winter minder.

Voor de vulling: minimaal 15 cm moestuingrond, eventueel gemengd met wat rijpe compost (bron: Tuinadvies).

Broeibak maken: stap voor stap

1. Bepaal de maat van je deksel. Meet het raam of de plaat op en teken de bak daaromheen af. Het deksel is leidend.
2. Zaag de vier wanden. Achterwand het hoogst, voorwand het laagst, en de twee zijwanden schuin aflopend van achter naar voor. Zo krijg je automatisch de helling.
3. Zet de bak in elkaar. Schroef de wanden in de hoeken vast, eventueel met hoekijzers of stevige houten blokken aan de binnenkant voor extra stevigheid.
4. Plaats de bak op de definitieve plek. Zet hem waterpas op stevige grond. Een broeibak heeft geen bodem: de planten wortelen straks in de volle aarde.
5. Bevestig het deksel met scharnieren aan de hoge achterkant. Zo kun je het optillen om te luchten en te oogsten. Zorg dat het deksel goed sluit tegen de wanden.
6. Maak een steuntje om te luchten. Een simpel houten klosje of een stok waarmee je het deksel op verschillende hoogtes op een kier kunt zetten, is onmisbaar (zie hieronder).
7. Vul de bak met minimaal 15 cm goede moestuingrond en werk wat compost door de bovenlaag. Klaar om te zaaien.

De warme broeibak: verwarmen met paardenmest

Wil je nog vroeger in het jaar starten, dan maak je een warme broeibak met broeimest. De warmte komt uit composterende verse paardenmest.

Zo pak je het aan:

• Graaf een sleuf van 40 tot 80 cm diep en minimaal 50 cm breed. Hoe dieper en breder, hoe meer warmte je krijgt (bron: Wikipedia).
• Vul de sleuf met verse paardenmest en stamp die licht aan.
• Breng er 20 tot 25 cm goede tuingrond overheen (bron: Wikipedia). In die grondlaag zaai en plant je, nooit in de mest zelf.
• Plant nooit direct in de mest. Verse mest is te scherp en verbrandt de wortels. Wil je toch in een verse mesthoop planten, maak dan eerst een kuil van zo’n 30 cm die je opvult met grond (bron: Moestuin Mania).

Het temperatuurverloop is voorspelbaar: na enkele weken loopt de grondtemperatuur op tot ongeveer 30 graden, soms hoger, om in ongeveer acht weken langzaam te dalen naar zo’n 20 graden (bron: Wikipedia). Je hebt dus een aantal weken flinke bodemwarmte, ideaal voor een vroege start.

Geen paardenmest? Stro kan ook als broeimiddel, maar dan moet je stikstof toevoegen (bijvoorbeeld in de vorm van kalkstikstof) plus voldoende vocht om het composteren op gang te brengen. Stro start koeler, rond 15 graden, en loopt in acht weken op naar ongeveer 18 graden (bron: Wikipedia). Minder warm dan mest, maar wel geurloos en makkelijker te krijgen.

Luchten: de belangrijkste dagelijkse handeling

Dit is de fout die de meeste broeibakken de das om doet. Op een zonnige dag, zelfs in maart, loopt de temperatuur onder gesloten glas razendsnel op. Je planten koken, verbranden of schieten door.

Daarom: lucht op elke zonnige dag. Zet het deksel op een kier zodra de zon erop staat, en sluit het weer voor de avond.

Een klassieke oplossing is een houten klosje waarmee je het deksel op drie verschillende hoogtes kunt vastzetten (bron: Wikipedia). Simpel en gratis.

Wil je het niet vergeten, kies dan een automatische raamopener met een thermische cilinder. Die werkt zonder stroom: een oliegevulde cilinder zet uit bij warmte en duwt het deksel open, en trekt het weer dicht als het afkoelt. De meeste modellen beginnen te openen tussen 15 en 23 graden en staan rond 35 graden volledig open (bron: Tuinkassenwinkel/moestuinbronnen). Reken op een duwkracht van 7 tot 30 kg afhankelijk van het model, dus check dat tegen het gewicht van je deksel.

Let op twee dingen bij een automatische opener:

• Prijs: een eenvoudige raamopener kost grofweg 25 tot 50 euro (bron: bol.com/Tuinadvies).
• Winter: haal bij strenge vorst de cilinder eruit. Bevriest de vloeistof, dan kan de cilinder beschadigen.

Wat zaai en oogst je wanneer?

Een broeibak is het hele jaar door bruikbaar. Deze kalender helpt je op weg (bron: Tuiniertijd, Groei & Bloei).

De grote lijn: in het vroege voorjaar (februari-maart) start je snelle voorjaarsgroenten, in het najaar (september-oktober) zaai je de winterharde bladgroenten die je de koude maanden door blijft plukken.

Onderhoud en winterisolatie

• Isoleer bij strenge vorst. Leg ’s nachts noppenfolie, een rietmat, oude dekens of een laag stro over het deksel. Overdag haal je het eraf voor het licht.
• Voorkom condens en schimmel. Lucht regelmatig, ook op koele dagen even. Vocht dat blijft hangen geeft grauwe schimmel op je bladgroenten.
• Geef water bij de wortel, niet over het blad (bron: Tuiniertijd). Nat blad in een afgesloten bak is vragen om schimmel.
• Houd het glas schoon. Vuil glas laat in de donkere maanden merkbaar minder licht door. Poets het af en toe.
• Controleer het hout jaarlijks op rot, vooral op de plek waar het de grond raakt.

Veelgemaakte fouten

• Niet luchten op zonnige dagen. De nummer één killer. Je planten verbranden onder gesloten glas.
• Bak te breed maken. Kun je de achterste planten niet bereiken, dan wordt onderhoud een straf.
• Deksel plat leggen. Zonder helling blijft er water op staan en vangt het glas minder zon.
• Planten in verse mest zetten. Verbrande wortels. Altijd een grondlaag ertussen.
• Gecreosoteerd hout of oude bielzen gebruiken. Schadelijk in de moestuin en bovendien verboden voor hergebruik.
• In de winter vergeten te ventileren. Ook dan hoopt vocht zich op en krijg je schimmel.
• Cilinder van de raamopener in de vorst laten zitten. Bevriezen betekent kapot.

Wat kost een broeibak zelf maken?

De kosten lopen sterk uiteen, afhankelijk van of je hergebruikt of nieuw koopt.

Dit zijn bandbreedtes; de exacte prijs hangt af van houtsoort, maten en wat je al in de schuur hebt liggen. Het mooie is dat de hergebruik-variant vrijwel gratis kan als je een oud raam op de kop tikt.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen een koude bak en een broeibak?
In de praktijk worden beide termen door elkaar gebruikt voor dezelfde kweekbak. Streng genomen is een koude bak onverwarmd (werkt op zonnewarmte) en heeft een echte, warme broeibak een onderlaag van composterende paardenmest of stro die bodemwarmte afgeeft (bron: Wikipedia).

Hoe warm wordt het in een koude bak?
Dat hangt af van de zon, maar op een zonnige dag loopt de temperatuur snel op, ook in de winter. Daarom moet je op zonnige dagen altijd luchten. De meeste bladgroenten groeien vanaf ongeveer 10 graden (bron: Tuiniertijd).

Wanneer moet ik de broeibak luchten?
Op elke zonnige dag, zodra de zon op het glas staat. Zet het deksel op een kier en sluit het voor de avond. Een automatische raamopener neemt dit werk voor je over en opent meestal tussen 15 en 23 graden (bron: moestuinbronnen).

Welke groenten kan ik in de winter oogsten uit een broeibak?
Veldsla, winterpostelein, winterspinazie, wintersla en andijvie zijn de klassiekers. Zaai ze in september of oktober, dan oogst je van december tot in het vroege voorjaar (bron: Groei & Bloei).

Kan ik zomaar oude ramen gebruiken als deksel?
Ja, dat is juist de goedkoopste en duurzaamste optie. Zorg dat het glas heel is, dat je het veilig kunt scharnieren en dat de maten van het raam leidend zijn voor de bak.

Welk hout gebruik ik het best?
Een duurzame of geïmpregneerde houtsoort die tegen vocht en grondcontact kan (bron: Tuinadvies). Gebruik nooit oude spoorbielzen of gecreosoteerd hout: dat geeft schadelijke stoffen af en is bovendien verboden voor hergebruik.

Aan de slag

Een broeibak is een van de goedkoopste manieren om je moestuin maanden langer productief te houden, aan de voor- én achterkant van het seizoen. Bouw hem rond een oud raam, zet hem op het zuiden tegen een muur, en vergeet nooit te luchten.

Wil je direct aan de slag met een uitgewerkte bouwtekening en een complete materiaallijst op maat? Kijk even bij Freds Bouwtekeningen.