Composttoilet kiezen en plaatsen: de complete gids

Een composttoilet is een toilet zonder water dat urine en vaste ontlasting apart opvangt. Die scheiding is de sleutel: geur ontstaat vooral als poep en plas samenkomen, en zolang je ze gescheiden houdt en de vaste fractie droog dekt met strooisel, ruikt het toilet nauwelijks. Belangrijk om te weten: in het toilet zelf composteert er niets echt. Het toilet vangt op en houdt droog, het echte composteren gebeurt later op een aparte composthoop. Voor een tuinhuis, tiny house, boot of off-grid plek is het een prima oplossing, mits je goede ventilatie regelt en weet wat je met de inhoud gaat doen.

In deze gids lees je precies welke types er zijn, welk toilet bij jouw situatie past, wat het kost om te kopen of zelf te bouwen, hoe je het plaatst en ventileert, welk strooisel werkt en wat je uiteindelijk met de urine en de vaste inhoud mag doen.

Wat is een composttoilet en hoe werkt het?

Een composttoilet, ook wel droogtoilet of scheidingstoilet genoemd, werkt zonder spoelwater. Boven in de pot zit een scheidingsinzet: een schaaltje met een gootje voorin voor de urine en een grotere opening achterin voor de vaste ontlasting. De urine loopt via een slang naar een aparte can of tank, de poep valt in een emmer of bak eronder.

Na elke grote boodschap gooi je een schepje droog strooisel over de vaste fractie. Dat absorbeert vocht, dekt af en houdt insecten en geur weg. Een ventilator of ventilatiepijp voert vocht en eventuele geur naar buiten af.

De term “composttoilet” is eigenlijk een beetje misleidend. In het toilet zelf ontstaat geen compost. Er is te weinig ruimte, te weinig tijd en niet het juiste milieu voor echte compostering. Het toilet houdt de boel droog en geurarm. Pas als je de vaste fractie op een aparte composthoop legt en die lang genoeg laat rijpen, ontstaat er bruikbare compost. Dat onderscheid is belangrijk, want het bepaalt wat je erna doet en waar je op moet letten (zie verderop bij composteren).

Waarom werkt scheiden zo goed tegen geur? Verse urine is vrijwel steriel, en droge poep onder een laag strooisel ruikt nauwelijks. De typische wc-stank ontstaat pas als urine en ontlasting samen gaan gisten en er ammoniak vrijkomt. Fabrikant Separett geeft aan dat scheiding geuren tot zo’n 80 procent kan verminderen (Separett).

Welke types composttoilet zijn er?

Er zit veel verschil tussen een simpele emmerbak en een luxe model met ventilator. De belangrijkste varianten:

Scheidingstoilet zonder afvoer en zonder stroom (basis droogtoilet). Een kist of pot met scheidingsinzet, een urinecan en een vaste-fractie-emmer. Geen elektronica. Goedkoop, betrouwbaar en ideaal voor zelfbouw. Vraagt wel discipline met strooisel en regelmatig legen, en werkt het best met een passieve ventilatiepijp.

Composttoilet met elektrische ventilator. Hetzelfde principe, maar met een 12V- of 230V-ventilator die continu lucht via een pijp naar buiten trekt. Dit houdt de vaste fractie droog en de ruimte geurvrij, ook bij intensief gebruik. Merken als Separett en Trobolo werken zo.

Model met roersysteem. Vooral bekend van Nature’s Head. Je draait na gebruik aan een hendel die de vaste massa mengt met kokosvezel. Dit verspreidt vocht en vertraagt geur, maar echt “composteren” doet het nog steeds niet in het toilet.

Urine-afvoer versus opvangcan. Sommige toiletten lozen urine via een slang direct naar buiten of naar een tank (urine-diversion). Handig op een vaste plek. In een tiny house of boot kies je meestal voor een losse urinecan die je zelf leegt.

Verbrandingstoilet. Een heel ander principe. Dit toilet verbrandt de inhoud op hoge temperatuur, waarbij alleen een klein beetje as overblijft. Merk Cinderella is bekend. Het vraagt flink stroom (elektrische modellen rond de 1500 tot 1800 watt gedurende enkele minuten per verbranding) of gas, en kost fors meer dan een composttoilet (Camperland). Geen compost, wel gemak.

Chemisch toilet (cassettetoilet). Voor de volledigheid: het klassieke Thetford-type camperwc mengt alles in één tank met een chemische vloeistof die geur bindt. Je moet die tank legen op een aangewezen stortpunt en chemicaliën bijkopen. Een composttoilet gebruikt juist geen water en geen chemie, en scheidt in plaats van mengt.

Verschil composttoilet, verbrandingstoilet en chemisch toilet

Welk composttoilet past bij mijn situatie?

De beste keuze hangt af van hoe vaak je het gebruikt, of er stroom is en hoeveel ruimte je hebt. Deze tabel helpt je op weg.

Een handig gegeven bij het inschatten van capaciteit: Separett geeft aan dat de vaste-fractiebak van de Villa geschikt is voor ongeveer 4 personen gedurende zo’n 2 weken, en dat de compacte Tiny bij gebruik door twee personen ongeveer wekelijks geleegd moet worden voor de vaste fractie en zo goed als dagelijks voor de urinecan (Separett Villa). Reken voor jezelf dus door: hoe meer mensen en hoe intensiever, hoe vaker legen.

Kant-en-klaar kopen of zelf bouwen?

Beide kan prima. Het verschil zit in gemak, uitstraling en prijs.

Kant-en-klaar kopen. Je krijgt een afgewerkt toilet met scheidingsinzet, ventilator en soms een deksel dat de opening netjes afsluit. Reken globaal op een bandbreedte van ongeveer 400 tot 1200 euro voor de bekende merken. Ter indicatie noemt de gids van Camper-Style prijzen als Trobolo rond de 649 tot 1145 euro, Kildwick rond 449 tot 799 euro en Nature’s Head rond 1099 euro; Separett heeft modellen vanaf ongeveer 120 euro voor een simpel mobiel toilet tot rond 900 euro voor een compleet model (Camper-Style, Separett). Prijzen wisselen, gebruik dit als richtlijn, niet als vaste prijs.

Voordelen: mooie afwerking, betrouwbare ventilator, direct klaar voor gebruik. Nadeel: prijs.

Zelf bouwen. Een zelfbouwtoilet is in de kern een houten kist met een scheidingsinzet, een emmer voor de vaste fractie, een urinecan en een wc-bril op een plank. Een losse scheidingsinzet (separator) koop je als los onderdeel. Reken voor de materialen globaal op 50 tot 150 euro, afhankelijk van of je de inzet en een ventilator meerekent (Altijd Voorbereid).

Voordelen: goedkoop, maat op maat, makkelijk te repareren. Nadeel: je moet zelf voor nette ventilatie en afwerking zorgen.

Zelfbouw in het kort

1. Bepaal de maten. Meet de emmer en de urinecan die je gebruikt, en pas de kist daarop aan. De zithoogte ligt prettig rond de hoogte van een gewone wc.
2. Zaag de kist. Multiplex van rond 12 tot 18 mm is stevig genoeg. Schroef de zij-, achter- en voorpanelen aan elkaar (Pasar).
3. Maak het bovenblad. Zaag een gat waar de scheidingsinzet precies in valt, zodat urine voorin en poep achterin gescheiden opgevangen worden.
4. Plaats can en emmer. Onder het gootje van de inzet komt de urinecan (met slang), onder de achteropening de emmer met een composteerbare zak of gewoon los met strooisel.
5. Regel ventilatie. Boor een gat voor een ventilatiepijp naar buiten en zet er eventueel een kleine 12V-ventilator op. Een wc-bril bovenop maakt het af.

Veelgemaakte fout bij zelfbouw: de emmerbak in een dichte kast zonder luchtafvoer stoppen. Dan hoopt vocht op en gaat het ruiken (Tiny House Life). Zorg dus altijd voor ventilatie, ook bij zelfbouw.

Installatie: ventilatie is het halve werk

Ventilatie is bij een composttoilet niet een extraatje maar de kern van geurbeheersing. De ventilator of pijp trekt continu een klein beetje lucht uit de pot naar buiten. Dat doet twee dingen: het droogt de vaste fractie (droog ruikt niet) en het zuigt eventuele geur weg voordat die de ruimte in komt.

Pijp naar buiten of naar het dak. Leid de ventilatiepijp naar buiten, bij voorkeur omhoog en boven dakniveau, zodat wind de lucht wegtrekt en er geen vocht in de leiding blijft staan. Houd de route zo kort en recht mogelijk.

Ventilator of niet. Bij weinig gebruik (tuinhuis, incidenteel) kan een passieve pijp met natuurlijke trek volstaan. Bij dagelijks gebruik in een tiny house of boot is een kleine elektrische ventilator sterk aan te raden. De ventilator van Separett verbruikt zeer weinig: rond 0,06 kWh per 24 uur, wat prima op accu of zonnepaneel draait, en is geschikt voor een leiding tot ongeveer 6 meter met maximaal drie bochten van 90 graden (Separett Villa). Houd je leiding dus zo recht mogelijk.

Stroom. Een 12V-ventilator sluit je aan op een accu of zonnesysteem, een 230V-model op het net. Een verbrandingstoilet vraagt juist heel veel stroom of gas, houd daar rekening mee als je off-grid zit.

Plaatsing. Zet het toilet op een vlakke plek waar je makkelijk bij de emmer en de can kunt om te legen. Laat rondom wat ruimte vrij, en zet niets in een volledig dichte kast zonder luchtafvoer.

Gebruik: strooisel, legen en geur voorkomen

Welk strooisel gebruik je?

Na elke grote boodschap dek je de vaste fractie af met droog, absorberend materiaal. Geschikte strooisels zijn zaagsel, houtvezel of houtkrullen, kokosvezel, hennepvezel en kant-en-klare compoststrooisels (Ecosave/composttoilet). Belangrijkste eisen: droog, goed absorberend en geurbindend.

• Kokosvezel: duurzaam, zwelt op met water, populair bij merken als Nature’s Head.
• Houtvezel / zaagsel: goedkoop en breed verkrijgbaar, gebruik onbehandeld hout.
• Hennepvezel: licht en zeer absorberend.

Gooi liever iets te veel dan te weinig strooisel: te weinig afdekken is de meest gemaakte oorzaak van geur.

Hoe vaak legen?

Dat hangt af van het aantal gebruikers en de bakgrootte. Een richtlijn uit de praktijk: de urinecan leeg je het vaakst, vaak dagelijks tot een paar keer per week, omdat urine het snelst volloopt en anders gaat ruiken. De vaste-fractiebak gaat langer mee, van ongeveer een week bij dagelijks gebruik door twee personen tot enkele weken bij lichter gebruik (Camper-Style). Leeg de urinecan op tijd, dat is de belangrijkste geurpreventie.

Geur voorkomen: de korte checklist

• Houd urine en vaste fractie altijd gescheiden.
• Dek elke keer royaal af met droog strooisel.
• Leeg de urinecan ruim op tijd (die veroorzaakt de meeste geur).
• Zorg voor werkende ventilatie naar buiten.
• Sluit de opening na gebruik (deksel of schuif) als het toilet dat heeft.

Schoonmaken

Maak de urinecan en het urinegootje regelmatig schoon, want daar ontstaat aanslag en ammoniakgeur. Spoel de can om met water en eventueel wat schoonmaakazijn tegen kalk- en urineaanslag. De vaste-fractiebak spoel je na het legen om en laat je goed drogen. Gebruik geen agressieve chemie als je de inhoud wilt composteren.

Wat doe je met de inhoud?

Dit is het deel waar veel mensen vragen over hebben, en waar je zorgvuldig moet zijn. Er is een duidelijk verschil tussen urine en vaste ontlasting, en tussen wat handig lijkt en wat mag.

Urine als meststof

Verse urine is stikstofrijk en op zich een prima meststof, maar ga er voorzichtig mee om. Enkele aandachtspunten uit betrouwbare bronnen:

• Urine mag je voor eigen gebruik in je eigen tuin inzetten, maar door de meststoffenwetgeving mag het niet als meststof verhandeld of in de reguliere landbouw toegepast worden (WUR).
• Verdun urine met water voordat je het op planten geeft; onverdund is het te geconcentreerd en kan het planten verbranden (Saniwijzer).
• Voor veilig gebruik wordt opslag (rijping) van de urine geadviseerd voordat je het verspreidt.

Twijfel je over wat mag op jouw plek, bijvoorbeeld op een volkstuin of recreatieterrein? Check dan de regels bij je gemeente of het waterschap, en kijk op Saniwijzer voor de kaders rond lozing en hergebruik.

Vaste fractie composteren

De vaste ontlasting composteer je op een aparte composthoop, niet bij je gewone gft. Menselijke uitwerpselen kunnen ziektekiemen bevatten, dus hier geldt: langere composteertijd en voorzichtigheid.

• Gebruik een aparte, afgesloten composthoop of composttonnen, apart van je keukencompost.
• Reken op een lange rijpingstijd. Bronnen noemen voor gewone compost enkele maanden tot een jaar; voor humane compost wordt in de vakliteratuur juist een langere, veilige rijping aangehouden (Velt). Kortom: geef het ruim de tijd.
• Gebruik het rijpe eindproduct hooguit rond sierplanten of struiken, niet rond eetbare gewassen, tenzij je zeker weet dat het veilig verwerkt is.

Wil je zeker weten of je humane compost mag maken en toepassen op jouw perceel? Vraag dit na bij je gemeente of waterschap. De regels kunnen per locatie en situatie verschillen, en het is verstandig om dit vooraf te checken in plaats van achteraf.

Veelgemaakte fouten

• Emmer in een dichte kast zonder ventilatie. Vocht hoopt op en het gaat ruiken. Altijd luchtafvoer regelen.
• Te weinig strooisel. De vaste fractie moet droog en afgedekt blijven; wees er royaal mee.
• Urinecan te laat legen. Dit is de nummer één geuroorzaak. Leeg vaker dan je denkt nodig te hebben.
• Urine onverdund op planten. Te geconcentreerd, verbrandt bladeren. Altijd verdunnen.
• Vaste fractie bij gewone gft gooien. Hoort op een aparte composthoop met lange rijping, niet in de gft-bak.
• Verkeerd type kiezen voor je gebruik. Een basis emmertoilet redt het niet als noodoplossing voor een gezin dat er dagelijks intensief op zit; kies dan een model met ventilator.

Onderhoud

Een composttoilet is laag in onderhoud, maar niet nul. Maak de urinecan en het gootje regelmatig kalk- en aanslagvrij, controleer of de ventilator loopt en of de leiding vrij is, en vervang composteerbare zakken op tijd. Laat bakken na het legen drogen voor je ze terugplaatst. Bij een 12V-ventilator: houd de accu of het zonnepaneel in de gaten, want als de ventilator stilvalt komt de geur terug.

Voor wie is een composttoilet geschikt (en voor wie niet)?

Wel geschikt als je off-grid of zonder rioolaansluiting zit, water wilt besparen (een droogtoilet kan volgens meerdere bronnen tot zo’n 15.000 liter drinkwater per persoon per jaar schelen, Off-grid Centrum), of gewoon bewust met kringlopen bezig bent. Ideaal voor tuinhuis, tiny house, boot, camper en off-grid.

Minder geschikt als je geen zin hebt in regelmatig legen, geen ruimte hebt voor een composthoop, of als meerdere mensen intensief gebruikmaken zonder dat je een model met goede ventilatie neemt. Wie het legen echt niet wil, kijkt eerder naar een verbrandingstoilet, al kost dat fors meer en vraagt het veel energie.

Veelgestelde vragen

Composteert een composttoilet echt in het toilet zelf?
Nee. Het toilet vangt op en houdt droog, maar echte compostering gebeurt pas later op een aparte composthoop die je lang laat rijpen. De naam is dus wat verwarrend.

Stinkt een composttoilet?
Bij goed gebruik nauwelijks. Geur ontstaat vooral als urine en poep samenkomen. Door te scheiden, royaal strooisel te gebruiken en de ventilatie te laten werken blijft het vrijwel geurloos. Scheiding vermindert geur volgens Separett tot zo’n 80 procent (Separett).

Heb ik stroom nodig?
Niet per se. Een basismodel werkt met een passieve ventilatiepijp. Bij dagelijks gebruik is een kleine ventilator aan te raden; die verbruikt heel weinig (rond 0,06 kWh per 24 uur bij Separett) en draait prima op zonne-energie.

Hoe vaak moet ik legen?
De urinecan het vaakst (vaak dagelijks tot een paar keer per week), de vaste-fractiebak minder vaak (van ongeveer een week bij dagelijks gebruik door twee personen tot enkele weken bij licht gebruik). Grootte van de bak en aantal gebruikers bepalen het.

Mag ik de inhoud in mijn tuin gebruiken?
Urine mag je verdund voor eigen gebruik in je eigen tuin inzetten, maar niet verhandelen of in de reguliere landbouw toepassen (WUR). De vaste fractie composteer je apart met lange rijping. Check bij twijfel de regels bij je gemeente of waterschap en op Saniwijzer.

Wat is het verschil met een chemisch toilet?
Een chemisch toilet mengt alles in één tank met chemische vloeistof en spoelt met water; je leegt het op een stortpunt. Een composttoilet gebruikt geen water en geen chemie en scheidt urine en vaste fractie, zodat je de inhoud kunt hergebruiken.

Ga je een tuinhuis, tiny house of off-grid plek bouwen waar zo’n composttoilet mooi in past? Begin bij een goed doordacht plan. Bij Fred vind je heldere bouwtekeningen en DIY-projecten waarmee je zelf aan de slag kunt, van tuinhuis tot compleet klushuis. Kijk rond op fredsbouwtekeningen.nl en bouw het gewoon zelf. Succes en veel plezier met klussen.