Hout waterdicht maken: wat werkt buiten echt (en wat is zonde van je geld)

Hout écht waterdicht maken kan niet, en dat is maar goed ook. Hout werkt: het neemt vocht op en staat het weer af, en een behandeling die dat volledig afsluit, sluit ook het vocht ín het hout op. Dat is precies hoe houtrot ontstaat. Wat je wél doet is hout waterafstotend en vochtregulerend maken, en dat begint niet bij een potje maar bij de constructie: afschot zodat water wegloopt, kopse kanten dichtzetten, geen contact met de grond en overal een luchtspleet. Daarna kies je het middel: olie voor hardhout en vlonders, beits of dekkende verf voor zachthout, en lak alleen binnen of op stabiel hardhout. Voorwaarde voor alles: het hout moet droog zijn, met een vochtgehalte van maximaal ongeveer 18 procent. Behandel je natter hout, dan bladdert je laag binnen een seizoen en houd je het vocht opgesloten.

Hee DoeHetZelver,

“Even waterdicht maken.”

Ik hoor het zo vaak in de bouwmarkt, en ik snap precies wat mensen bedoelen. Je hebt een schutting, een vlonder of een bankje, je wilt dat het lang meegaat, en je zoekt het potje dat dat regelt.

Alleen: dat potje bestaat niet.

Ik heb ooit een tuinbank van vurenhout twee keer flink in de bootlak gezet. Mooi glanzend. Prachtig. Twee jaar later kon ik met m’n duim door de zitting heen. Onder die dichte laklaag was het hout zachtjes weggerot, en ik had het niet gezien omdat de lak er nog prima uitzag.

Dat was m’n les: hout dat je afsluit, rot van binnen naar buiten.

In dit artikel leg ik uit hoe het wél zit. Wat de klassen op dat kaartje aan de bouwmarktplank betekenen, welke behandeling bij welk hout hoort, in welke volgorde je werkt, hoe vaak je moet bijhouden, en welke acht fouten je hout jaren kosten.

Komt ie:

Waarom hout nooit waterdicht wordt

Hout bestaat uit buisjes die vroeger water door de boom transporteerden. Die buisjes zitten er nog steeds in. Zet je hout in de regen, dan zuigt het water op als een spons, vooral aan de kopse kant (de kant waar je gezaagd hebt, dwars op de nerf).

Dat op zich is geen probleem. Hout wordt nat en droogt weer op, dat doet het al eeuwen. Het wordt pas een probleem als het te lang nat blijft. Bij een houtvochtgehalte boven ongeveer 20 procent krijgen schimmels kans, en dan begint houtrot.

Daarom draait houtbescherming om één ding: zorgen dat vocht er snel weer uit kan.

Dat maakt de twee klassieke fouten meteen duidelijk:

1. Een dichte, harde laag op zachthout buiten. Hij scheurt vroeg of laat (hout werkt, de laag niet), water komt via het scheurtje naar binnen, en kan er niet meer uit.
2. Behandelen van hout dat nog nat is. Je sluit het vocht op. Bladderende laag, en daaronder de perfecte kweekbak.

De klassen op het kaartje: wat betekenen ze?

Aan elk stuk tuinhout hangt een label met een klasse. Er zijn er twee en ze worden constant door elkaar gehaald.

Duurzaamheidsklasse (NEN-EN 350): hoe sterk is het hout zelf?

Dit gaat over de natuurlijke weerstand van het kernhout tegen schimmels en insecten. Vijf klassen, van 1 (zeer duurzaam) tot 5 (niet duurzaam).

Twee dingen die bijna nooit vermeld worden en die alles uitmaken:

De klasse geldt alleen voor kernhout. Het lichtere spinthout aan de buitenkant van de stam is bij vrijwel élke houtsoort niet duurzaam, ook bij eiken en douglas. Zit er veel spint in je plank, dan haal je de klasse niet. Herken je aan de lichtere kleur en aan het feit dat spint veel makkelijker vocht opneemt.

Herkomst telt. Langzaam gegroeide douglas of lariks uit een koud klimaat heeft nauwe jaarringen en presteert beduidend beter dan snel gegroeid hout uit een warm klimaat. Vandaar dat je in tabellen dezelfde soort soms in klasse 3 en soms in klasse 4 ziet staan.

Gebruiksklasse (NEN-EN 335): hoe zwaar heeft het hout het?

Dit gaat niet over het hout maar over de plek waar je het toepast.

De koppeling is de crux: een plank die verduurzaamd is voor GK 3 (bovengronds) gaat het niet houden als je hem in de grond zet. En dat is precies wat er in duizenden tuinen gebeurt met “geïmpregneerd” hout dat als paal de grond in gaat.

Wil je palen de grond in, koop dan hout dat expliciet voor grondcontact verduurzaamd is (GK 4), of hardhout in duurzaamheidsklasse 1 of 2, of zet je paal in een paalhouder van thermisch verzinkt staal zodat het hout de grond niet raakt.

Geïmpregneerd hout: wat het wel en niet is

Geïmpregneerd of gewolmaniseerd hout is naaldhout (meestal vuren) waar onder druk een verduurzamingsmiddel is ingeperst. Daarmee schuift het meestal van klasse 4 naar ongeveer klasse 3.

• Wolmanzouten worden niet meer gebruikt. De naam “gewolmaniseerd” is blijven hangen, de middelen zijn vervangen door modernere.
• Let op het KOMO-keurmerk: dat geeft aan dat het volgens vaste eisen is verduurzaamd.
• Standaard geïmpregneerd vuren is bedoeld voor bovengronds gebruik. Bovengronds en goed geventileerd haal je er doorgaans tien tot vijftien jaar mee.
• De impregnering zit in de buitenste laag. Zaag je een plank door, dan is de kopse kant onbeschermd. Behandel elke zaagsnede met een geschikte kopselaag of impregneerbeits. Dit is de nummer één reden dat geïmpregneerde schuttingen bij de bovenkant beginnen te rotten.

Stap 1: constructieve houtbescherming (dit doet meer dan welk potje ook)

Voordat je één kwast aanraakt: hier zit je grootste winst. Timmerlui noemen dit constructieve houtbescherming, en het scheelt vaak méér levensduur dan de beste coating.

Zeven regels:

1. Zorg dat water wegloopt, niet blijft staan. Elk horizontaal vlak buiten is een vijver in wording. Geef bovenkanten van palen, leuningen en dorpels afschot, minimaal 10 tot 15 graden. Een schuin afgezaagde paalkop is de goedkoopste levensduurverlenging die er bestaat.

2. Dicht kopse kanten af. De kopse kant zuigt vocht vele malen sneller op dan de zijkant, en dat is waar rot begint. Behandel elke zaagsnede meteen, en bij een belangrijke constructie doe je dat twee of drie keer tot het hout niets meer opneemt. Er zijn speciale kopselagen, maar meerdere lagen van dezelfde impregneerbeits werkt ook prima.

3. Geen contact met de grond. Hout dat op de tegels of op het zand ligt, blijft nat. Zet vlonderbalken op tegels of rubber dragers met een luchtspleet eronder, en gebruik paalhouders in plaats van hout in beton.

4. Ventilatiespleet overal. Gevelbekleding op regelwerk met een spouw erachter. Vlonderplanken met 5 tot 8 millimeter tussenruimte. Een schutting een paar centimeter vrij van de grond. Lucht die langs het hout kan, droogt het.

5. Zet metaal aan de goede kant. Gebruik roestvast stalen (A2 of A4) of thermisch verzinkte schroeven. Gewone verzinkte schroeven roesten en geven zwarte strepen; bij eiken en western red cedar reageren looizuren bovendien met ijzer en krijg je permanente zwarte vlekken.

6. Bescherm de bovenkant. Een afdekkap op een schuttingpaal, een druiplijst boven gevelbekleding, een overstek boven een deur. Water dat er nooit op komt, hoef je nooit tegen te houden.

7. Denk aan de onderkant. Behandel de onderkant van planken en de achterkant van gevelbekleding vóór montage, dus vóórdat je ze vastzet. Achteraf kom je er nooit meer bij, en juist daar staat vaak het langst vocht.

Stap 2: wanneer mag je behandelen?

Drie voorwaarden, en alle drie zijn ze hard.

Het hout moet droog genoeg zijn

Maximaal ongeveer 18 procent houtvochtgehalte. Verfleveranciers houden meestal een grens van 17 tot 19 procent aan. Boven die waarde gaat je laag bladderen, en dan sluit je bovendien vocht op.

Hoe meet je dat? Met een houtvochtmeter, verkrijgbaar vanaf 20 tot 40 euro. Prikpennen in het hout, aflezen. Dat is de investering waard als je een grotere klus gaat doen, want het is het enige harde antwoord op de vraag “kan ik al beginnen”.

Geen meter? Vuistregels:

• Vers geleverd, kletsnat gestapeld tuinhout: laat het eerst een paar weken tot maanden gestapeld en geventileerd drogen (met latten ertussen).
• Na een regenperiode: reken op minimaal twee tot drie droge dagen met wat wind.
• De druppeltest voor geïmpregneerd hout: leg een druppel water op het hout. Parelt hij eraf, dan is het hout nog te vet of te nat. Trekt hij binnen ongeveer een minuut in, dan kun je aan de slag.

Het weer moet meewerken

• Verwerkingstemperatuur meestal tussen ongeveer 8 en 25 graden, controleer het etiket
• Niet in de volle zon. Dan droogt de laag aan het oppervlak sneller dan hij kan intrekken. Werk op de schaduwkant, of vroeg in de ochtend en laat in de middag.
• Geen regen binnen de droogtijd. Kijk niet naar “droog binnen 2 uur” maar naar de overschilderbare tijd op de bus, en houd marge.
• Niet bij hoge luchtvochtigheid of vlak voor nachtvorst. Late herfstavonden met dauw op het hout zijn beruchte laag-verpesters.

Het hout moet schoon zijn

Groene aanslag, vet, stof en oude losse lagen moeten eraf. Vergroend hout eerst behandelen met een groene-aanslagreiniger, laten inwerken, boenen en goed naspoelen. Daarna volledig laten drogen (reken op enkele dagen).

Nooit met de hogedrukreiniger op volle kracht op zachthout: je slaat de zachte voorjaarsringen weg en houdt een ruw, vezelig oppervlak over dat nog sneller vocht opneemt. Wil je hem toch gebruiken, dan met een vlakstraler op lage druk en op afstand.

Stap 3: welke behandeling kies je?

Nu pas het potje. En hier is de vergelijking die je nodig hebt.

De keuze in één regel per situatie

• Schutting van geïmpregneerd vuren: kopse kanten en zaagsneden extra behandelen, daarna dekkende beits. Of gewoon laten vergrijzen, dat mag ook, alleen dan wel de kopse kanten doen.
• Vlonder van hardhout: hardhoutolie, of niets. Nooit lakken. Een vlonder ligt horizontaal, staat vol water en wordt belopen: elke filmlaag gaat kapot.
• Vlonder van geïmpregneerd vuren: speciale vlonderolie of dekkende beits geschikt voor beloopbare vlakken. En vooral: goede ventilatie eronder.
• Gevelbekleding van douglas of lariks: transparante of dekkende beits, of bewust laten vergrijzen. Vergrijzen is puur cosmetisch en beschadigt het hout niet, mits je constructief goed hebt gebouwd.
• Kozijnen en buitendeuren: dekkend verfsysteem, grondlaag plus twee lagen. Dit is niet de plek om te experimenteren, want een lekke kozijnvoet kost duizenden euro’s.
• Tuinmeubels van teak of iroko: olie voor de kleur, of niets voor de zilvergrijze look. Beide zijn prima.
• Steigerhouten meubel dat buiten staat: dekkende beits of een watergedragen buitenverf. Steigerhout is vuren, dus klasse 4, en het heeft echt bescherming nodig.
• Speeltoestel of zandbak: kies een middel dat geschikt is verklaard voor kinderspeelgoed, of laat het onbehandeld en gebruik hout met een hogere duurzaamheidsklasse.

Waarom donkere kleuren en transparante lagen anders werken

Twee dingen die de bouwmarkt je niet vertelt:

Pigment is UV-bescherming. Hoe transparanter de laag, hoe minder hij het hout beschermt tegen zonlicht. Blank vergrijst het snelst, halftransparant houdt het langer, dekkend het langst. Dat is meteen de reden dat blanke beits om de twee jaar moet en een dekkende verf vijf jaar meegaat.

Donkere kleuren worden heter. Een donkerbruine of antracietkleurige schutting op het zuiden kan in de zomer flink oplopen in temperatuur. Meer warmte betekent meer werking van het hout en dus meer spanning op de laag. Bij grote vlakken op de zon is een middentint vaak verstandiger dan bijna zwart.

Stap 4: aanbrengen zonder fouten

Schuur licht op waar dat nodig is: korrel 120 tot 180 op nieuw hout, grover bij oude lagen. Stof eraf met een borstel en een licht vochtige doek.

Begin met de kopse kanten. Altijd. Twee of drie keer, tot ze niet meer zuigen. Dan pas de rest.

Werk per plank van kop tot kop, niet halverwege stoppen. Anders krijg je aanzetranden die je nooit meer weg krijgt.

Dun de eerste laag als de fabrikant dat aangeeft: een dunnere eerste laag trekt dieper in.

Twee dunne lagen zijn beter dan één dikke. Een dikke laag droogt aan de buitenkant, blijft er onder zacht en trekt rimpels.

Behandel álle zijden vóór montage. Onderkant, achterkant, uiteinden. Dit is de stap die de meeste mensen overslaan en die de meeste levensduur oplevert.

Kwast, roller of spuit? Voor beits en olie op ruw hout is een goede kwast het beste, omdat je het product er echt inwrijft. Een roller gaat sneller op grote gladde vlakken, maar rol daarna altijd na met een kwast (dat heet aftippen). Spuiten is snel maar je krijgt minder product in het hout en veel meer nevel in de tuin.

Neem overtollige olie na 15 tot 30 minuten af met een doek. Olie die op het oppervlak blijft staan, wordt plakkerig en trekt vuil aan.

Let op zelfontbranding bij olie. Doeken met lijnolie of houtolie kunnen spontaan warm worden en ontbranden. Leg gebruikte doeken uitgespreid buiten te drogen of stop ze in een afgesloten pot met water. Dit is geen bangmakerij, dit gebeurt echt.

Onderhoud: hoe vaak moet je bijhouden?

De beste onderhoudstip die er is: doe elk voorjaar een rondje met een emmer water. Gooi wat water op je hout. Parelt het af, dan zit je goed. Trekt het direct in en wordt de plek donker, dan is je bescherming op en is bijwerken nu veel goedkoper dan volgend jaar.

En let op de plekken die als eerste opgeven: zuid- en westzijde (zon en slagregen), onderdorpels, kopse kanten, en alles wat horizontaal ligt.

Acht fouten die je hout jaren kosten

1. Zachthout buiten lakken. De klassieker, en de duurste. De lak scheurt, water komt erin en er nooit meer uit. Onder een gave laklaag kan het hout volledig weg zijn.

2. Op nat hout beginnen. Maximaal ongeveer 18 procent vocht. Alles daarboven is opgesloten vocht en een bladderende laag.

3. Zaagsneden onbehandeld laten. Elke keer dat je een plank afkort, maak je een onbeschermde zuigmond. Behandel hem direct, ook als je “het straks nog wel doet”.

4. Hout op de grond of tegen de aarde. Grondcontact vraagt om gebruiksklasse 4 of hardhout. Een plank op het zand blijft dagen nat na elke bui.

5. De achterkant en onderkant overslaan. Je behandelt de mooie kant en zet hem vast. Achteraf kom je er nooit meer bij, en daar staat het vocht juist het langst.

6. Onvoldoende ventilatie. Vlonderplanken tegen elkaar, gevelbekleding zonder spouw, een schutting die op de tegels rust. Alles wat geen lucht krijgt, blijft nat.

7. Verschillende systemen over elkaar. Olie over beits, of beits over een oude laklaag. Dat hecht niet. Kies één systeem en houd je eraan, of haal het oude eerst weg.

8. Wachten tot het lelijk is. Bijwerken van een laag die nog grotendeels intact is, is een middag werk. Herstellen van vergrijsd, opgeruwd hout is schuren, reinigen, drogen en opnieuw opbouwen, oftewel een weekend.

Speciale gevallen

Hout in de vijver of in water. Boven water: hardhout duurzaamheidsklasse 1 of 2. In het water: gebruiksklasse 4 of 5. Behandel hout dat in contact komt met vijverwater niet met middelen die niet uitdrukkelijk vijvervriendelijk zijn, want veel houtbeschermers zijn giftig voor vissen en amfibieën.

Hout in de moestuin en rond eetbare gewassen. Kies onbehandeld duurzaam hout (douglas, lariks, eiken) of gebruik een folie tussen hout en aarde. Geïmpregneerd hout rond eetbaar gewas is een discussie zonder eind; met een simpele vijverfolie of noppenfolie aan de binnenkant van je bak omzeil je de hele vraag.

Werkbladen en snijplanken. Alleen middelen die geschikt zijn voor contact met levensmiddelen. Denk aan gekookte lijnolie voor buiten of een speciale werkbladolie voor binnen. Nooit gewone houtolie met sikkatieven op iets waar je op snijdt.

Thermisch gemodificeerd hout. Verhit hout (rond de 200 graden) dat daardoor veel minder vocht opneemt en in duurzaamheidsklasse 2 komt. Prachtig materiaal, maar het is brosser dan gewoon hout: voorboren is verplicht en het kan schilferen.

Accoya en andere gemodificeerde soorten. Chemisch gemodificeerd naaldhout met een zeer hoge duurzaamheid en heel weinig werking. Duur in aanschaf, maar bij kozijnen kan het over 25 jaar goedkoper uitpakken dan drie keer schilderwerk. Gebruik altijd rvs bevestiging en de door de leverancier voorgeschreven verfsystemen.

Veelgestelde vragen

Kun je hout echt waterdicht maken?

Nee. Elke behandeling maakt hout waterafstotend, niet waterdicht. Dat is ook precies wat je wilt: een laag die vocht van buiten tegenhoudt maar het hout wel laat ademen. Een volledig gesloten laag (zoals lak of epoxy op zachthout buiten) sluit vocht op zodra er ergens een scheurtje in komt, en dan rot het hout van binnenuit weg terwijl de buitenkant er nog goed uitziet.

Wat is beter voor buiten: olie, beits of verf?

Dat hangt af van het hout. Olie voor hardhout, vlonders en tuinmeubels: hij trekt in, houdt het hout soepel en je hoeft nooit te schuren, maar hij moet wel jaarlijks terug. Beits (dekkend) voor zachthout zoals schuttingen en tuinhuizen: goede balans tussen bescherming en onderhoud, ongeveer eens per vier tot zes jaar. Dekkende verf voor kozijnen en gevelbetimmering: de meeste bescherming en de langste intervallen, maar wel meer voorbereiding en je moet het systeem consequent aanhouden.

Moet je geïmpregneerd hout nog behandelen?

Niet verplicht, wel verstandig op twee punten. De impregnering beschermt tegen schimmels en insecten, maar niet tegen UV-straling en vochtwisseling, dus zonder behandeling vergrijst het hout en gaat het scheuren. En elke zaagsnede is onbehandeld: die moet je altijd bijwerken, anders begint het rot precies daar. Wil je verven of beitsen, wacht dan tot het hout droog genoeg is en de waterdruppel intrekt in plaats van eraf parelt.

Hoe droog moet hout zijn voordat je het behandelt?

Maximaal ongeveer 18 procent houtvochtgehalte; verfleveranciers houden meestal 17 tot 19 procent aan. Meet het met een houtvochtmeter (vanaf ongeveer 20 tot 40 euro). Zonder meter: laat vers geleverd tuinhout eerst een paar weken gestapeld met latten ertussen drogen, en behandel na regen pas na minstens twee tot drie droge dagen.

Hoe vaak moet ik mijn schutting of vlonder opnieuw behandelen?

Vuistregels: hardhouten vlonder met olie jaarlijks, schutting met dekkende beits elke vier tot zes jaar, schutting met transparante beits elke twee tot drie jaar, en kozijnen met dekkende verf elke vijf tot acht jaar (onderdorpels vaker). Test het gewoon: gooi water op het hout. Parelt het af, dan zit je goed. Trekt het direct in en wordt de plek donker, dan is het tijd.

Waarom rot mijn schutting altijd bij de bovenkant van de palen?

Omdat de bovenkant een horizontaal vlak is waar water op blijft staan, en omdat dat vaak een zaagsnede is die niemand heeft behandeld. Twee oplossingen die samen werken: zaag de paalkop schuin af zodat water wegloopt, of zet er een afdekkap op, en behandel die kopse kant twee of drie keer met impregneerbeits tot hij niets meer opneemt.

Kan ik olie over beits aanbrengen, of andersom?

Nee, niet zonder meer. Olie hecht niet op een gesloten beitslaag, en beits hecht slecht op een geolied, vet oppervlak. Kies één systeem en blijf daarbij. Wil je toch wisselen, dan moet de oude laag er eerst helemaal af door schuren of stralen, en dan bouw je opnieuw op vanaf kaal hout.

Tot slot

De vraag is nooit “welk potje maakt mijn hout waterdicht”.

De vraag is: kan het water eraf, kan de lucht erlangs, en zit de kopse kant dicht.

Regel die drie, kies dan pas een middel dat bij je hout past, en zet elk voorjaar één rondje met een emmer water in je agenda.

Dan gaat je tuinhout twee keer zo lang mee als dat van de buurman met de mooiste bootlak van de straat.

Wil je het verf- en beitswerk in en om je huis in één keer goed doen? Bij Koning van je Woning vind je heldere instructies voor schilderen, beitsen en afwerken, van voorbereiding tot laatste laag. Doe jezelf een plezier. Kijk even hier.

Groeten van Fred Schouten, Klusser en Doe-Het-Zelver in hart en nieren

PS: Koop die houtvochtmeter. Dertig euro, past in je jaszak, en hij houdt je tegen op precies het moment dat je ongeduldig wordt en tóch wilt beginnen. Ik heb er meer schade mee voorkomen dan met welk potje ook.