Een nonius is een fijne hulpschaalverdeling naast de hoofdschaal van een meetinstrument, waarmee je een deel van een schaalstreepje nauwkeurig kunt aflezen. Je komt de nonius vooral tegen op de schuifmaat (schuifpasser), maar ook op hoekmeters, theodolieten en waterpasinstrumenten.
Hoe werkt een nonius?
Het trucje zit in het verschil in streepafstand. Op een schuifmaat met een aflezing van 0,05 mm zijn op de nonius twintig streepjes verdeeld over precies 39 mm van de hoofdschaal. Elk noniusstreepje ligt daardoor net iets anders dan een hoofdstreepje. Het streepje van de nonius dat exact tegenover een streepje van de hoofdschaal valt, geeft de honderdsten aan.
Aflezen in drie stappen
- Lees de hele millimeters — kijk waar de nulstreep van de nonius staat op de hoofdschaal en lees de laatste gepasseerde millimeter af
- Zoek het samenvallende streepje — loop de nonius langs tot je het streepje vindt dat perfect in lijn ligt met een streepje van de hoofdschaal
- Tel op — het nummer van dat streepje geeft de decimalen; 12 mm + streepje 7 op een 0,05-nonius geeft 12,35 mm
Nauwkeurigheid
| Nonius | Aflezing | Toepassing |
|---|---|---|
| 10 delen | 0,1 mm | Eenvoudige schuifmaten |
| 20 delen | 0,05 mm | Standaard werkplaatsschuifmaat |
| 50 delen | 0,02 mm | Fijnere metaalbewerking |
Voor nog fijner werk gebruik je geen nonius maar een micrometer (schroefmaat).
Naam en herkomst
De naam verwijst naar de Portugese wiskundige Pedro Nunes (gelatiniseerd: Nonius), die in de zestiende eeuw een verwant hulpmiddel bedacht. De schaalverdeling zoals we die nu kennen, is in de zeventiende eeuw ontwikkeld door de Fransman Pierre Vernier — vandaar dat de nonius in het Engels vernier scale heet.
Praktische tips
- Maak de bekken en de schaal schoon voordat je meet; een stofje geeft al snel enkele honderdsten afwijking
- Controleer het nulpunt: sluit de bekken en kijk of nul op nul staat
- Lees altijd loodrecht op de schaal af, anders lees je door parallax het verkeerde streepje af
- Een digitale schuifmaat is sneller, maar een nonius werkt zonder batterij en blijft daardoor altijd bruikbaar
Gerelateerde termen
- Schuifmaat
- Micrometer
- Maatvoering
- Waterpasinstrument
- Meetlat
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
