Ontginning is het geschikt maken van woeste, onbewerkte grond voor landbouw of bebouwing. Afhankelijk van de uitgangssituatie betekent dat bomen kappen, natte gebieden droogleggen door bedijking en bemaling, of schrale zandgronden vruchtbaar maken. Het verkavelingspatroon dat bij een ontginning ontstaat, is in Nederland vaak eeuwen later nog in de kaart te lezen.
Historische ontwikkeling
- Vroege ontginningen — kleinschalig, vanaf het moment dat mensen zich vestigden en gewassen wilden telen
- Vanaf de tiende eeuw — grootschaliger ontginning, met de systematische verkaveling van de veengebieden vanaf circa 1100. Vanuit een ontginningsbasis (een weg of vaart) werden lange, smalle stroken het veen in gegraven; dit zijn de bekende slagenlandschappen
- Zeventiende tot negentiende eeuw — de grote droogmakerijen, eerst met windkracht (Beemster, Schermer) en later met stoomkracht (Haarlemmermeer)
- Negentiende en twintigste eeuw — heidevelden, zandverstuivingen en hoogveengebieden werden op grote schaal omgezet in landbouwgrond, mede door de komst van kunstmest
Toepassing en bouwkundige gevolgen
Voor wie in een ontgonnen gebied bouwt of verbouwt, is de ontginningsgeschiedenis direct relevant:
- Veenontginningen zetten door. Ontwaterd veen oxideert en klinkt in; de bodem daalt nog steeds. Dat verklaart de scheefstand en de funderingsproblemen van veel oudere bebouwing in het westen en noorden van het land
- Droogmakerijen liggen laag en hebben vaak een hoge grondwaterstand, wat vraagt om extra aandacht voor waterdichte kelders, drainage en de aanlegdiepte van funderingen
- Heideontginningen op zand hebben doorgaans een goed draagkrachtige, goed doorlatende bodem — gunstig voor funderen en infiltratie
- Ontbossing zonder herstel kan leiden tot verschraling, zandverstuiving of erosie; in hellend terrein ontstaan modderstromen
> Kijk bij een bouwplan altijd naar de bodemopbouw ter plaatse via een sondering, en niet alleen naar wat de buren hebben gedaan. In ontginningslandschappen kan de bodem over enkele tientallen meters sterk verschillen.
Gerelateerde termen
- Droogmakerij
- Polder
- Veen
- Inklinking
- Zetting
- Grondonderzoek
- Ontwatering
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
