Opus is Latijn voor werk of bouwwerk. In de bouwkunde is het de verzamelnaam voor de Romeinse muur- en vloertechnieken, telkens met een toevoeging die de manier van stapelen of leggen aanduidt: opus incertum, opus reticulatum, opus spicatum en zo verder.
De Romeinen bouwden veel muren als kistwerk: twee buitenschalen van steen met daartussen een kern van opus caementicium, een mortel met steenslag. De opus-benaming slaat meestal op het uiterlijk en de opbouw van die buitenschaal.
De belangrijkste opus-typen
| Naam | Kenmerk |
|---|---|
| Opus quadratum | Grote, gelijkvormige rechthoekige steenblokken in regelmatige lagen |
| Opus isodomum | Lagen van gelijke hoogte, de steenlengte mag variëren |
| Opus incertum | Onregelmatig gevormde brokstukken, willekeurig gelegd in de mortel |
| Opus reticulatum | Ruitvormig geplaatste vierkante steentjes; het beeld van een net |
| Opus latericium | Kistwerk met baksteen als buitenschaal |
| Opus mixtum | Combinatie van steensoorten en verbanden, vaak baksteenbanden in natuursteen |
| Opus vittatum | Gestreept werk: banden van regelmatige blokjes |
| Opus listatum | Afwisselend lagen grote steen en dunne steenrijen in beton |
| Opus africanum | Verticale en horizontale lange blokken die vlakken omkaderen, opgevuld met kleiner materiaal |
| Opus craticium | Houten vakwerk met een vulling — de Romeinse vakwerkbouw |
| Opus spicatum | Visgraat- of aarverband, veel gebruikt in vloeren en bestrating |
| Opus signinum | Mortel van kalk met tegel- of pannengruis; waterdicht en gebruikt in cisternen en baden |
| Opus tesselatum | Mozaïek van kleine, regelmatige blokjes (tesserae) |
| Opus barbaricum | Vloer van kiezels of kleine steentjes |
Waarom het nog steeds relevant is
Een aantal van deze technieken is nooit verdwenen:
- Opus spicatum is het visgraatverband dat je nog dagelijks ziet in klinkerbestrating en in visgraatparket. De ineengrijpende diagonalen verdelen puntbelasting goed en zijn daarom nog altijd geliefd voor verharding met veel verkeer.
- Opus signinum is de voorloper van waterdichte cementmortel; het principe — kalk met gebakken kleigruis als puzzolaan — is technisch nog steeds correct.
- Opus incertum komt terug in moderne breuksteenwanden en in stapelmuurtjes in de tuin.
Vaak verward
‘Opus’ zegt iets over de techniek, niet over de bouwperiode. Een negentiende-eeuwse tuinmuur in visgraat is bouwkundig opus spicatum, ook al is er geen Romein aan te pas gekomen. En een moderne bestrating in halfsteensverband is geen opus — dat is gewoon een metselverband.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
