Pastophoria zijn de twee kleine dienstruimten die in vroegchristelijke en Byzantijnse kerken aan weerszijden van het priesterkoor liggen. Het enkelvoud is *pastophorion*. De naam komt uit het Grieks: *pastos* (schrijn) en *phoros* (drager), letterlijk de ruimte voor de schrijn — oorspronkelijk het kistje met de relieken van de patroonheilige van de kerk.
Functie en indeling
In de oosters-orthodoxe kerkbouw kregen de twee ruimten elk een eigen naam en taak:
- De prothesis — links van het altaar, waar brood en wijn voor de eucharistie worden voorbereid.
- Het diakonikon — rechts van het altaar, waar de liturgische gewaden, boeken en vaten worden bewaard; te vergelijken met de latere sacristie in het westen.
Samen met het altaargedeelte vormen ze de drieledige oostwand die zo kenmerkend is voor de Byzantijnse kerk. In de plattegrond herken je dat aan drie apsiden naast elkaar: een grote in het midden en twee kleinere ernaast.
Toepassing
Het begrip is vooral van belang bij:
- Bouwhistorisch onderzoek — de aanwezigheid van pastophoria helpt de ouderdom en de liturgische traditie van een kerkgebouw te bepalen.
- Restauratie en herbestemming — deze nevenruimten zijn vaak later dichtgezet, verbouwd tot berging of doorbroken. Bij restauratie is herkenning van de oorspronkelijke driedeling essentieel.
- Vergelijking met de westerse kerkbouw — in het westen groeide uit dezelfde behoefte de sacristie, meestal als één ruimte aan de zijkant van het koor in plaats van twee symmetrische ruimten aan de oostzijde.
Gerelateerde termen
- Apsis
- Koor
- Sacristie
- Basiliek
- Kruiskerk
- Altaar
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
