Wat is een pendentief?
Een pendentief is een driehoekig, bolvormig gekromd vlak dat de overgang vormt tussen een vierkante ruimte en een ronde koepel. Vier pendentieven, elk tussen twee gordelbogen in een hoek van het vierkant, vormen samen een cirkelvormige rand waarop de koepel kan rusten.
Het probleem dat ermee wordt opgelost is eenvoudig te formuleren en constructief lastig: een koepel is rond, een ruimte is meestal vierkant. Er moet dus iets in de vier hoeken gebeuren.
Hoe het meetkundig werkt
Denk aan een halve bol die precies over het vierkant wordt gelegd, met de vier hoekpunten van het vierkant op de bol. Snij die bol weg langs vier verticale vlakken door de zijden van het vierkant. Wat overblijft in elke hoek is een gekromde driehoek — de pendentief. Snij vervolgens de top van de halve bol horizontaal af, en je houdt een cirkelvormige ring over waar de eigenlijke koepel of een tamboer op staat.
De belasting van de koepel loopt via de pendentieven naar de vier hoekpijlers. Daar ontstaat naast een verticale druk ook een aanzienlijke zijdelingse spatkracht, die met zware pijlers, halve koepels of trekankers moet worden opgevangen.
Onderscheid met de trompe
Er is een tweede oplossing voor hetzelfde probleem: de trompe, een kleine nis of afgeschuind boogje in de hoek dat het vierkant tot een achthoek maakt. Een trompe overbrugt de hoek, een pendentief maakt een doorlopend, gekromd oppervlak. De pendentief geeft een veel vloeiender overgang en maakt een grotere koepeldiameter mogelijk.
Voorkomen
Het pendentiefgewelf is de handtekening van de Byzantijnse bouwkunst; de Hagia Sophia in Istanbul (6e eeuw) is het beroemdste voorbeeld. Via de renaissance en de barok kwam het motief in heel Europa terecht, tot in negentiende-eeuwse koepelkerken, banken en beursgebouwen. Omdat het vlak groot en goed zichtbaar is, werd het vaak gevuld met mozaïek, fresco’s of stucwerk — een van de meest gedecoreerde plekken in een koepelruimte.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
