Wat is pokhout?
Pokhout is het hout van bomen uit het geslacht Guaiacum, afkomstig uit Midden-Amerika en het Caribisch gebied. Het is een van de zwaarste en hardste houtsoorten die ooit verhandeld zijn, en het bevat van nature zoveel hars dat het zichzelf smeert.
De kleur is donker groenbruin tot vrijwel zwart, vaak met strepen; het spinthout is opvallend lichtgeel. De volumieke massa kan oplopen tot circa 1350 kg/m³ — aanzienlijk zwaarder dan water, waardoor pokhout in water zinkt.
Waarom het uniek is
Het hars in de celwanden (guajakhars) geeft pokhout een lage wrijvingscoëfficiënt en maakt het zelfsmerend. In combinatie met de extreme hardheid en slijtvastheid leverde dat een materiaal op dat metaal in bepaalde toepassingen ruimschoots versloeg:
- Lagerblokken voor scheepsschroefassen. Het klassieke toepassingsgebied: het water dat langs de as loopt, doet dienst als koeling, en het hars als smering. Zulke lagers gingen aanzienlijk langer mee dan de metalen alternatieven van die tijd.
- Blokken en schijven in het scheepstuig.
- Hamerkoppen, gereedschapsstelen en drevels, waar een harde maar niet-vonkende slagkop nodig is.
- Kegels en ballen voor het kegelspel, en onderdelen van houtdraaiwerk.
Bouwkundige relevantie
In de moderne bouw kom je pokhout nauwelijks nog tegen. Dat heeft twee redenen. Ten eerste zijn de soorten uit het geslacht Guaiacum door overexploitatie sterk bedreigd; ze staan op de CITES-lijst, waardoor handel aan strenge vergunningen is gebonden. Ten tweede hebben moderne kunststoffen en composietlagers de technische rol overgenomen.
Je treft het daarom vooral aan in restauratie en monumentenzorg: in historische molens, sluizen, scheepswerktuigen en klokkenwerken. Bij herstel van zulke onderdelen is vervanging door nieuw pokhout vrijwel uitgesloten; hergebruik van bestaand materiaal of een vervangende soort (bijvoorbeeld een zeer harde, harsrijke tropische houtsoort uit gecertificeerde bron) is dan de route.
Werken met pokhout vraagt om scherp, hardmetalen gereedschap, lage snelheden en geduld — het hout is zo dicht dat het snijgereedschap snel bot wordt en dat lijmen slecht hecht zonder ontvetten. Voorboren is bij elke verbinding verplicht.
Controles bij werken met pokhout
- Scherp, hardmetalen gereedschap gebruiken: Het hout is zo dicht dat snijgereedschap snel bot wordt.
- Op lage snelheid werken: Werk met lage snelheden en geduld.
- Ontvetten vóór het lijmen: Zonder ontvetten hecht lijm slecht op pokhout.
- Voorboren: Bij elke verbinding verplicht.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
