Wat is een pronaos?

De pronaos is de overdekte voorhal van een klassieke tempel: de ruimte vóór de deur van de naos, begrensd door de voorste zuilenrij en door de verlengde zijmuren van de cellawand. Het Griekse woord betekent letterlijk vóór de naos.

De pronaos is dus geen zelfstandig vertrek, maar een overgangsruimte: van de open buitenwereld en het omringende zuilenfront naar het gesloten, alleen voor priesters toegankelijke binnenvertrek waarin het cultusbeeld stond.

Opbouw van de klassieke tempel

Van voor naar achter bestaat de kern van een Griekse tempel uit:

1. Pronaos — de voorhal
2. Naos (Latijn: cella) — het hoofdvertrek met het godenbeeld
3. Opisthodomos — een gesloten achterruimte, vaak als schatkamer gebruikt

Om die kern heen kan een zuilengang liggen; bij een peripteros loopt die rondom.

Kenmerken

• De zijmuren van de naos steken vooruit en eindigen in verzwaarde muurkoppen, de anten. Staan er twee zuilen tussen die anten, dan spreekt men van een tempel in antis.
• De pronaos is ondiep in verhouding tot de naos; hij markeert de drempel en is geen verblijfsruimte.
• Hier bevond zich vaak de plek voor wijgeschenken en inscripties, en soms een hek of tralie die de toegang tot de naos afsloot.
• Het Romeinse tempeltype benadrukt de pronaos juist sterk: door de tempel op een hoog podium te plaatsen en de trap uitsluitend aan de voorzijde te maken, wordt de voorhal de duidelijke, enige entree.

Waarom de term ertoe doet

De pronaos is het prototype van een ruimtelijk principe dat de hele westerse bouwkunst doorloopt: een overdekte, halfopen tussenruimte vóór de eigenlijke ingang. Dat principe keert terug in de porticus, het portaal van de romaanse en gotische kerk, het narthex, en in de veranda en de entreeluifel van het moderne woonhuis. Door het classicisme en het neoclassicisme is het motief tot in de negentiende- en twintigste-eeuwse gerechtsgebouwen, musea en raadhuizen gekomen.

Gerelateerde termen

• Naos
• Cella
• Antentempel
• Porticus
• Portaal

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.