Wat is rationalisme?
Rationalisme is geen stijl maar een houding: het uitgangspunt dat bouwkundige problemen langs rationele, beredeneerbare weg oplosbaar zijn en dat de vorm voortkomt uit constructie, materiaal en functie, niet uit toegepaste decoratie. Onder die noemer vallen twee stromingen die je uit elkaar moet houden.
Structureel rationalisme in de 19e eeuw
De theoretische basis legde Eugène Viollet-le-Duc (1814-1879), met Gottfried Semper als tweede pijler. Viollet-le-Duc leidde uit de gotiek af dat een constructie eerlijk en logisch moet zijn. De gotiek gold in zijn ogen als een rationeel bouwsysteem, na te volgen met moderne materialen zoals ijzer. Daarom heet deze tak ook wel gotisch rationalisme.
In Nederland begon die lijn bij P.J.H. Cuypers. H.P. Berlage bracht haar rond 1900 tot volle wasdom, met Karel de Bazel, Tjeerd Kuipers en Ane Nauta in zijn kielzog. Kenmerkend zijn:
- De plattegrond wordt vanuit de functie ontworpen.
- De constructie blijft zichtbaar; het dragende karakter van muur en boog wordt benadrukt.
- Regelmaat en eenheid, gestuurd door een maatsysteem of moduulmaat. Berlage werkte veelal met een grid van 110 cm, afgeleid van het baksteenformaat.
- Schoon metselwerk met natuursteen, ijzeren constructiedelen en betonnen balken.
- Verzet tegen de neostijlen en het historisme.
Het Italiaanse razionalismo
In 1926 vormde zich in Milaan Gruppo 7: Luigi Figini, Gino Pollini, Guido Frette, Sebastiano Larco, Carlo Enrico Rava, Giuseppe Terragni en Ubaldo Castagnoli, die het jaar erna werd vervangen door Adalberto Libera. De groep publiceerde in 1926 en 1927 een artikelenreeks in Rassegna Italiana en ging in 1928 op in de MIAR.
| Onderdeel van het programma | Uitwerking |
|---|---|
| Breken met eclectisch decorativisme en neoclassicisme | Weglaten van toegepast ornament |
| Sobere, functionele architectuur volgens rationele logica | Plattegronden terugbrengen tot elementaire architectuurtypen |
| Zonder de Italiaanse traditie te verloochenen | Aansluiting zoeken bij de klassieke bouworde in abstracte vorm |
| Modern materiaalgebruik | Bewust gebruik van gewapend beton, staal en glas |
Sleutelwerk is de Casa del Fascio in Como van Terragni, 1932-1936. Het razionalismo is onlosmakelijk verbonden met de architectuurpolitiek van het fascistische regime. Verwant maar apart staan de Sovjet-rationalisten rond ASNOVA in de jaren twintig en dertig.
Termen in andere talen
Duits spreekt van Rationalismus (Architektur), voor de Italiaanse tak Rationalismus (Italien) of Razionalismo. Engels gebruikt Rationalism (architecture), en voor de 19e-eeuwse tak vaak Structural Rationalism.
Gerelateerde termen
- Functionalisme
- Nieuwe Zakelijkheid
- Historisme
- Neogotiek
- Amsterdamse School
- Modernisme
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
