Wat is een rocaille?

Een rocaille is een grillig, asymmetrisch ornament dat is afgeleid van de vorm van een schelp en van ruwe rotsformaties. Het is hét herkenningsteken van het rococo, de stijl die rond 1720 in Frankrijk ontstond. Het woord komt van het Franse rocaille, dat oorspronkelijk sloeg op de schelpen- en steenbekleding van grotten en tuinfonteinen.

Hoe je een rocaille herkent

• Asymmetrie — de linker- en rechterhelft zijn nooit gelijk. Dat is het grootste verschil met de strak gespiegelde ornamenten van de barok en het classicisme.
• C- en S-krullen — vloeiende, afgeronde krullen die in elkaar overlopen.
• Schelprand — een geribbelde, golvende rand die aan een sint-jakobsschelp doet denken.
• Onregelmatige “rotsrand” — hoekige, gebroken vormen die overgaan in de krullen.
• Vrije begroeiing — bloemen, bladranken, riet, soms een watervalletje of een vogeltje, losjes door het motief geweven.

Een rocaille heeft geen duidelijk begin of einde; hij lijkt ter plekke te zijn gegroeid. Dat is precies de bedoeling: lichtheid en beweging in plaats van de zware, symmetrische statigheid van de voorgaande stijl.

Waar je ze aantreft

In Nederland vind je rocailles vooral binnen: in stucplafonds, schoorsteenboezems, deur- en spiegelomlijstingen en in houtsnijwerk aan trappen en betimmeringen. Buiten komen ze voor in gebeeldhouwde gevelstenen, in bovenlichten, in het snijwerk van deuren en in kuiven boven vensters van achttiende-eeuwse grachten- en herenhuizen. Ook in smeedijzeren hekwerk en in zilverwerk is het motief gebruikt.

Bij restauratie

Rocailles in stuc zijn meestal met de hand ter plaatse getrokken en gemodelleerd in kalkmortel op een houten of rieten drager. Vrijwel elke rocaille is dus uniek — er bestaat geen standaardmal voor. Bij herstel geldt daarom: documenteer eerst met foto’s en maten, werk met een kalkgebonden mortel die past bij het origineel en vul alleen aan wat ontbreekt. Latere overschilderingen met dikke lagen latex kunnen het profiel volledig dichtsmeren; verwijder die alleen met een methode die het pleisterwerk zelf niet aantast, en overleg bij een monument vooraf met de gemeente.

Gerelateerde termen

• Rococo
• Ornament
• Stucwerk
• Barok
• Cartouche
• Lijstwerk

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.