Wat is romanogotiek?

Romanogotiek is de bouwstijl die de overgang vormt van romaans naar gotiek, ruwweg tussen 1250 en 1375. Anders dan de naam suggereert is het geen vormeloos tussenstadium: in Groningen en het aangrenzende Oost-Friesland ontstond een herkenbare, rijk versierde baksteenarchitectuur die als zelfstandige stijl wordt behandeld.

Kenmerken

• Rondbogen naast gedrukte en klimmende spitsbogen — de gotische spitsboog dringt binnen, maar de rondboog verdwijnt niet. Juist die combinatie maakt de stijl herkenbaar.
• Rijk versierde baksteengevels — de bouwers hadden de baksteen inmiddels in de vingers en gebruikten geprofileerde en gevormde stenen als ornament.
• Veel spaarvelden met blinde nissen en siermetselwerk, waarmee grote muurvlakken worden geleed zonder ze te zwakken.
• Koepelgewelven, vaak meloengewelven met decoratieve, soms puur sierende ribben.
• Beschilderde decoraties op muren en gewelven; bij restauraties komen die soms onder latere witkalklagen tevoorschijn.
• Eenbeukige kruiskerken met een vrijstaande klokkentoren — een typisch noordelijk patroon.
• Steunberen, nodig omdat de muren in de loop van de dertiende eeuw hoger worden.

Ontwikkeling

Het verloop is goed te lezen aan de gevels. In de vroege fase overheerst nog de romaanse massa met kleine vensters. In de loop van de dertiende eeuw worden de muren hoger en accentueren spitsbogen het verticale; in de late fase domineren hoge vensters het beeld en nadert de stijl de gotiek.

Voorbeelden zijn de Petrus- en Pauluskerk in Loppersum, de kerk van Zuidbroek en de dorpskerken van Garmerwolde en Stedum.

Toepassing

Voor eigenaren en beheerders van dit soort kerken is de stijl vooral een restauratieopgave. Drie punten komen steeds terug:

• Herstel met kalkmortel, niet met cement. Middeleeuwse baksteen is zachter en poreuzer dan moderne steen; een harde voeg laat het vocht door de steen ontsnappen, die daardoor afschilfert.
• Siermetselwerk inmeten voordat je iets uitneemt. De patronen in spaarvelden en friezen zijn lokaal en niet uitwisselbaar; zonder opmeting zijn ze na uitname niet terug te leggen.
• Beschilderingen sparen. Bij het afbikken van pleister- of kalklagen binnen kan middeleeuwse muurschildering verloren gaan. Laat dat werk beoordelen voordat er een bikhamer aan te pas komt.

Gerelateerde termen

• Romaans
• Gotiek
• Meloengewelf
• Blinde nis
• Kruiskerk

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.