Wat is een schroefgewelf?
Een schroefgewelf is een gewelf dat zich als een spiraal (schroef) omhoog wentelt. Het komt vooral voor onder een bakstenen of natuurstenen wenteltrap in een traptoren: het gewelf loopt schuin omhoog rond een centrale spil en draagt de treden. Bouwkundig gezien is het een stijgend ringvormig tongewelf.
De treden liggen op de bovenzijde van het schroefgewelf. Ze kunnen van baksteen zijn (opgemetseld op het gewelf), van natuursteen of van hout, of van baksteen met een natuurstenen of houten bekleding. Vanaf de trap eronder zie je de spiraalvormige onderkant van het gewelf.
Een eenvoudiger variant, vooral in vierkante traptorens, bestaat uit korte horizontale tongewelfjes die telkens een kwart van de omwenteling overspannen en steeds een stuk hoger liggen. Soms is in het metselwerk van de spil of de wand een trapleuning uitgespaard of uitgehakt.
Voorbeelden in Nederland en Vlaanderen zijn het schroefgewelf in de Sint-Annakapel in Kampen en de overwelfde wenteltrap in het herenhuis Den Grooten Reghenboghe in Antwerpen. Een beroemd internationaal voorbeeld is de ‘vis de Saint-Gilles’ in de abdijkerk van Saint-Gilles in Zuid-Frankrijk.
Toepassing
Schroefgewelven worden tegenwoordig niet of nauwelijks meer gebouwd; ze zijn vooral van belang bij restauratie en onderhoud van historische gebouwen:
- Scheuren volgen: scheuren in de spiraal of losse stenen aan de onderzijde kunnen wijzen op zetting van de spil of de toren. Laat verdachte scheuren door een constructeur of restauratiespecialist beoordelen.
- Vocht weren: traptorens met lekke daken of kapotte voegen laten water in het gewelf komen; vorst drukt dan stenen los.
- Belasting beperken: plaats geen zware objecten of nieuwe installaties op een historisch gewelf zonder beoordeling.
- Juiste mortel: herstel met een mortel die aansluit bij het oorspronkelijke materiaal, meestal kalkgebonden; te harde cementmortel kan het metselwerk beschadigen.
Gerelateerde termen
- Gewelf
- Draaitrap
- Engelse trap, spiraaltrap
- Kalkmortel
- Gewelfkap
Bekijk onze bouwtekeningen op fredsbouwtekeningen.nl
