Wat is een schuilkerk?

Een schuilkerk is een kerkruimte die van buitenaf niet als kerk te herkennen is. De ruimte zit verborgen in of achter een gewoon woonhuis, pakhuis of achter een gevel die er als een gewone huisgevel uitziet. Er is geen toren, geen klokken en geen kerkelijke gevel.

Schuilkerken zijn vooral kenmerkend voor de Noordelijke Nederlanden vanaf het eind van de zestiende eeuw. Na de Reformatie werd de openbare uitoefening van het katholieke geloof verboden en kwamen de bestaande kerkgebouwen in handen van de gereformeerde (protestantse) kerk. Katholieken, maar ook andere niet-gereformeerde groepen zoals lutheranen, doopsgezinden en remonstranten, kwamen daarom samen in kerkruimtes die niet opvielen. De overheid gedoogde dat vaak, zolang het onopvallend bleef. Pas aan het eind van de achttiende eeuw kwam er in Nederland vrijheid van godsdienst en konden deze gemeenschappen weer herkenbare kerken bouwen.

Kenmerken:

• een onopvallende straatgevel, gelijk aan de buurpanden;
• de kerkruimte ligt achter of boven de woning, soms over meerdere samengevoegde panden of op de zolder;
• vaak galerijen of verdiepingen rond de ruimte om zoveel mogelijk mensen kwijt te kunnen;
• binnen soms een rijk interieur met altaar, preekstoel en orgel, in groot contrast met de sobere buitenkant.

Toepassing

Het bekendste voorbeeld is Ons’ Lieve Heer op Solder in Amsterdam: een complete kerk op de zolders van een grachtenpand uit de zeventiende eeuw, nu een museum. In veel andere steden zijn eveneens schuilkerken bewaard gebleven of terug te vinden in de structuur van oude panden.

Voor eigenaren en liefhebbers van oude panden:

• Een ongewoon hoge ruimte, galerijen of een brede kapconstructie achter een smalle gevel kan wijzen op een voormalige schuilkerk of kerkzaal.
• Veel schuilkerken zijn rijksmonument. Voor verbouwingen heb je dan een omgevingsvergunning nodig; overleg vooraf met de gemeente.
• Bouwhistorisch onderzoek helpt om te bepalen welke onderdelen waardevol zijn voordat je gaat verbouwen.

Gerelateerde termen

• Onderdelen van een kerk
• Hallenkerk
• Kruiskerk
• Monument
• Gevel

Bekijk onze bouwtekeningen op fredsbouwtekeningen.nl