Wat zijn spatkrachten?
Spatkrachten zijn horizontale, zijwaarts gerichte krachten die ontstaan in constructies met schuine of gebogen onderdelen, zoals daksporen, bogen en gewelven. De kracht die zo’n onderdeel op zijn steunpunt uitoefent, valt uiteen in een verticale component (het gewicht naar beneden) en een horizontale component: de spatkracht. Die wil de steunpunten uit elkaar drukken. Muren of pijlers die dat niet kunnen weerstaan, gaan naar buiten hellen of scheuren.
Waar ze ontstaan
- Sporenkap. Twee sporen die tegen elkaar leunen, drukken onderaan naar buiten op de muren. Een trekbalk, zoldervloer of verankering aan de voet moet die kracht opnemen.
- Bogen en gewelven. Elke boog duwt zijwaarts tegen zijn steunpunten. Hoe platter de boog, hoe groter de spatkracht bij dezelfde belasting.
- Bruggen. Bij boogbruggen worden de spatkrachten opgevangen door zware landhoofden of door trekstangen onder het dek.
Oplossingen
- Trekelement. Een balk of stang die de voeten van de sporen of de boog met elkaar verbindt, neemt de spatkracht als trekkracht op.
- Steunbeer of luchtboog. Bij gotische kerken vangen steunberen en luchtbogen de spatkrachten van de gewelven op.
- Massa. Dikke muren en zware pijlers kunnen de horizontale kracht door hun eigen gewicht verwerken.
- Muurankers. Ankers verbinden muren met vloeren en kap, zodat het geheel samenwerkt.
Toepassing bij verbouwen
- Haal geen balken weg zonder advies. Bij het verbouwen van een zolder worden soms hanenbalken, trekbalken of zoldervloerbalken verwijderd. Vervult zo’n balk een trekfunctie, dan kunnen de muren naar buiten worden gedrukt.
- Let op signalen. Naar buiten hellende gevels, horizontale scheuren onder de muurplaat of loszittende ankers wijzen op spatkrachten.
- Laat een constructeur rekenen als je een kap of boog wijzigt of een dragende muur onder een kap aanpast.
Veelgemaakte fout: denken dat een kap alleen verticaal op de muren drukt. Zonder trekverbinding duwt elke schuine kap ook zijwaarts.
Gerelateerde termen
- Steunbeer
- Luchtboog
- Hanenbalk
- Muurplaat
- Kapconstructie
- Spitsboog
- Spanning
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
