Wat is een stelp?
Een stelp (Fries: stjelp, ook stelpboerderij of stelphoeve) is een boerderijtype uit Friesland waarbij het woongedeelte en het bedrijfsgedeelte samen onder één groot dak op een rechthoekige plattegrond liggen. Het woonhuis zit direct achter de voorgevel, de stal en de hooiberging daarachter. Van buiten is het onderscheid soms toch te zien, omdat het dak boven het woongedeelte een andere bedekking heeft dan boven de schuur. In beschrijvingen van rijksmonumenten zie je bijvoorbeeld zwarte geglazuurde pannen boven het voorhuis en rode ongeglazuurde pannen boven het bedrijfsgedeelte, onder een schilddak.
Stelp, kop-hals-romp en stolp
De kop-hals-romp-boerderij, het oudere Friese type, bestaat uit losse bouwdelen achter elkaar: woonhuis, tussenlid en schuur. De stelp brengt alles onder één dak, wat eenvoudiger en goedkoper te bouwen was. De vorm is verwant aan de Noord-Hollandse stolp, maar die heeft een vierkante plattegrond met een piramidevormig dak. De stelp is langer en heeft daardoor een gewoon schilddak.
| Stelp (Friesland) | Wonen en bedrijf onder één groot dak, rechthoekige plattegrond, schilddak |
|---|---|
| Kop-hals-romp-boerderij (ouder Fries type) | Losse bouwdelen achter elkaar: woonhuis, tussenlid en schuur |
| Stolp (Noord-Holland) | Vierkante plattegrond met een piramidevormig dak |
De stelp werd al vroeg gebouwd en werd in de loop van de 19e eeuw het meest voorkomende boerderijtype in Friesland. Ook in het begin van de 20e eeuw zijn er nog veel gebouwd. Buiten Friesland vind je stelpen onder meer in de Kop van Overijssel en het noorden van Groningen. Het Rijksmonumentenregister bevat beschermde stelpen uit verschillende perioden, zoals een exemplaar uit 1881 bij Sloten.
Toepassing
- Herken de indeling. Bij verbouw of koop helpt het om te weten waar oorspronkelijk wonen, melkkelder en stal zaten: dat verklaart muurdiktes, vloerhoogtes en de plaats van de gebinten.
- Check de status. Veel stelpen zijn rijks- of gemeentelijk monument of liggen in een beschermd gezicht. Vraag vóór je plannen maakt bij de gemeente na welke regels gelden.
- Behoud de gebintenconstructie. De houten gebinten dragen het grote dak. Weghalen of inkorten van stijlen of schoren mag alleen na een berekening van een constructeur.
- Let op het dakvlak. Een groot dak vangt veel wind; bij nieuwe dakkapellen of isolatie op het dak verandert de belasting en het aanzicht.
Veelgemaakte fout: het hele dak in één kleur pan vernieuwen. Het verschil in dakbedekking tussen woonhuis en schuur is typerend en bij monumenten vaak juist beschermd.
Gerelateerde termen
- Boerderij
- Kop-hals-romp-boerderij
- Kop-romp-boerderij
- Oldambtster boerderij
- Schilddak
- Langhuisboerderij
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
