Wat zijn straalkapellen?

Straalkapellen zijn kapellen die in een kerk rondom het koor, langs de kooromgang, naar buiten zijn uitgebouwd. Ze staan als de stralen van een halve cirkel rond het koorhoofd; samen vormen ze een krans van kapellen. Andere namen zijn kranskapellen en, vooral bij de kleine halfronde kapellen uit de romaanse tijd, apsidiolen. In het Engels heet een straalkapel radiating chapel.

Straalkapellen komen altijd samen met een kooromgang voor: de gang rond het koor die toegang geeft tot de kapellen. Elke kapel had een eigen altaar. Zo konden meer priesters of monniken tegelijk de mis opdragen, en in bedevaartskerken konden pelgrims langs de relieken in de kapellen lopen zonder de dienst in het koor te storen.

De oudste voorbeelden staan in Franse abdij- en bedevaartskerken uit de romaanse tijd, zoals de Saint-Sernin in Toulouse, de Notre-Dame-du-Port in Clermont-Ferrand en de abdijkerk van Saint-Savin. In de gotiek werden straalkapellen gangbaar bij grote kerken. In de Lage Landen zijn ze kenmerkend voor de Brabantse gotiek, bijvoorbeeld bij de Sint-Jan in ‘s-Hertogenbosch en de Sint-Pieterskerk in Leuven.

Herkennen

Op een plattegrond zie je aan de oostkant een halfronde of veelhoekige gang om het koor, met daarbuiten een reeks kleine kapellen die als een waaier naar buiten steken. Romaanse straalkapellen staan meestal los van elkaar en zijn halfrond; gotische zijn vaak veelhoekig en sluiten direct op elkaar aan.

Toepassing

1. Lees de plattegrond van oost naar west. Het aantal straalkapellen zegt iets over de grootte en het belang van de kerk.
2. Onderscheid straalkapellen van zijkapellen. Kapellen langs de zijbeuken van het schip zijn geen straalkapellen.
3. Let bij onderhoud op de daken. Elke straalkapel heeft een eigen dakje met aansluitingen op de kooromgang; lekkages daar beschadigen gewelven en schilderingen.
4. Boor of bevestig niets zonder advies. Kapellen in monumentale kerken zijn beschermd; overleg met een restauratiedeskundige.

Veelgemaakte fout: elke kapel bij het koor een straalkapel noemen. Kenmerkend is de ligging rondom de kooromgang, als stralen rond het koorhoofd.

Gerelateerde termen

• Kooromgang
• Koor
• Apsis
• Apsidiool
• Zijbeuk
• Onderdelen van een kerk

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.