Wat is veldbrand?

Veldbrand is een eenvoudige manier om bakstenen te bakken in een tijdelijke oven zonder vaste muren: de gestapelde, gedroogde vormelingen vormen zelf de oven. Stenen die zo gebakken zijn, heten veldbrandstenen. Andere namen zijn veldbrandoven, stapeloven, loze oven en in Vlaanderen klamp of klampoven. In het Engels heet het clamp of clamp firing.

Werkwijze

1. Drogen: de vormelingen drogen enkele weken aan de lucht. Slecht gedroogde stenen scheuren tijdens het bakken.
2. Stapelen: op een droge, vlakke ondergrond worden de stenen op hun kant gestapeld, met stookgangen ertussen. Tussen de stenen blijft ruimte zodat de hitte kan trekken.
3. Afdekken: de buitenkant wordt afgesloten met al gebakken stenen en dichtgesmeerd met klei, met trekgaten bovenin.
4. Stoken: in de stookgangen brandt turf of hout. Bij steenkool liet men soms de gangen weg en strooide men kolen tussen de lagen.
5. Afkoelen en sorteren: na het branden en enkele dagen afkoelen wordt de oven afgebroken en worden de stenen gesorteerd.

Ongelijke kwaliteit

Het grote nadeel is de wisselende kwaliteit. Stenen aan de buitenkant werden vaak niet goed doorgebakken en waren alleen geschikt voor binnenwerk. Stenen dicht bij het vuur raakten juist overbakken of gesinterd (mondstenen). Sorteren na de brand was daarom vast onderdeel van het proces.

Veldbrand, veldoven en ringoven

• Veldbrand: geen vaste wanden, op wisselende plekken, vaak dicht bij de bouwplaats.
• Veldoven: strikt genomen een oven met vaste muren, waardoor minder brandstof verloren gaat. In de praktijk wordt ook veldbrand vaak veldoven genoemd.
• Ringoven: de Hoffmann-ringoven uit de negentiende eeuw werkt continu en met warmteterugwinning, en verdrong de veldbrand.

Volgens het standaardwerk van Hollestelle (1976) is veldbrand in de Nederlanden te volgen tot omstreeks 1560, en het werd tot in het begin van de twintigste eeuw als seizoenswerk toegepast.

Tips bij restauratie

Zoek je stenen voor herstel van oud metselwerk, houd er dan rekening mee dat veldbrandstenen onderling sterk in kleur, maat en hardheid verschillen. Een al te egale nieuwe steen valt in zo’n gevel op.

Gerelateerde termen

• Ringoven
• Baksteen
• Handvormsteen
• Kalkoven
• Klei
• Bouwhistorie

Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.