Wat is een vlinder?
Een vlinder is een in een bepaalde vorm gezaagde houten plank die op de formeel wordt aangebracht voor het metselen van een ellipsboog. Tijdens het metselen spant de metselaar de draad over de ronding van de vlinder. Zo geeft de draad bij elke steen de richting van de voeg aan, en staan alle voegen haaks op de omtrek van de boog.
Hoe werkt het?
Bij een rondboog is het eenvoudig: alle voegen lopen naar één middelpunt, en een draad vanuit dat punt geeft steeds de juiste voegrichting. Bij een ellipsboog bestaat zo’n vast middelpunt niet. De lijn die haaks op de omtrek staat, verandert van richting en snijdt de lange as van de ellips telkens op een andere plek.
De vorm van de vlinder is daarom niet willekeurig. Hij wordt geconstrueerd als de ontwondene (evolute) van de ellips: de kromme waaraan alle loodlijnen op de ellipsomtrek raken. Span je de draad strak langs de vlinder naar een punt op de boog, dan valt de draad precies samen met de loodlijn op dat punt.
Toepassing
De vlinder wordt gebruikt bij gemetselde ellipsbogen boven deuren, poorten en vensters, en bij restauratie van historisch boogmetselwerk. De timmerman maakt de vlinder samen met de formeel; de metselaar gebruikt hem als richtlijn. Let op: het werkwoord vlinderen, het machinaal afwerken van een betonvloer, is een heel ander onderwerp.
Tips
- Teken op ware grootte: zet de ellips en de ontwondene eerst op ware grootte uit op plaat of papier en neem de vorm daarvan over op de plank.
- Stevig bevestigen: de vlinder moet vast op de formeel zitten. Verschuift hij, dan lopen alle voegen scheef.
- Draad strak houden: een slappe draad volgt de ronding niet en geeft een verkeerde voegrichting.
- Voegen controleren: omdat de kromming van een ellips over de boog verandert, verloopt ook de wigvorm van de voegen. Controleer elke voeg met de draad voordat de specie aantrekt.
Gerelateerde termen
- Formeel
- Rondboog
- Korfboog
- Geboorte van een boog
- Metselen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
