Wat zijn witjes?
Witjes zijn traditionele Nederlandse wandtegels van wit geglazuurd aardewerk, of replica’s daarvan. Vanaf de zestiende eeuw had Nederland een bloeiende tegelcultuur, en witte wandtegels werden veel toegepast in keukens, gangen, kelders en rond schouwen. Vandaag worden witjes vooral gebruikt bij restauratie en in interieurs die een historisch karakter moeten krijgen.
Hoe werden ze gemaakt?
Traditioneel werd de tegel uit leerharde klei gesneden met behulp van een vierkant houten mal van circa 13 x 13 cm. In de hoeken van de mal zaten kleine spijkertjes die de mal op zijn plek hielden tijdens het snijden; daarom hebben handgemaakte tegels vaak kleine gaatjes in de hoeken. Er werd schuin gesneden, waardoor de achterkant iets kleiner is dan de voorkant.
Machinaal geperste tegels hebben geen spijkergaatjes in de hoeken. Aan dat detail kun je een handgemaakte tegel vaak herkennen.
Verwerking
Door de schuine kanten konden witjes vrijwel zonder zichtbare voeg worden gezet. Dat gebeurde traditioneel in kalkmortel, bijvoorbeeld op basis van schelpkalk of luchtkalk. Bij tegeltableaus is die smalle voeg belangrijk: de voorstelling loopt dan bijna ongebroken door over de tegels.
Tips bij restauratie
- Gebruik geen cementmortel of moderne tegellijm op historisch kalkwerk zonder advies: die is harder en dampdichter dan de ondergrond en kan schade veroorzaken.
- Meet oude tegels op voordat je replica’s bestelt; maat en dikte wisselen per periode en maker.
- Week oude tegels voorzichtig los en bewaar ze; losse originele tegels zijn moeilijk te vervangen.
- Monument? Overleg met de gemeente voordat je historisch tegelwerk verwijdert.
Gerelateerde termen
- Faience
- Azulejo
- Tableau
- Tegelwerk
- Schelpkalk
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
