Bloembollen planten in het najaar: wanneer, hoe diep en welke soorten

Hee Klusser,

Bloembollen planten is de enige tuinklus waarbij je in november een uur werkt en in april het resultaat ziet zonder dat je er verder iets voor hoeft te doen. Geen andere klus geeft zoveel terug voor zo weinig moeite.

Direct het antwoord: voorjaarsbloeiende bloembollen plant je tussen half september en half december, met de punt naar boven, op een diepte van ongeveer drie keer de hoogte van de bol. Kleine bollen zoals krokus en sneeuwklokje gaan 5 tot 8 cm diep, narcissen 12 tot 15 cm, tulpen 15 tot 20 cm. Zolang de grond niet bevroren is, kun je planten.

En dan het punt dat verrassend veel mensen misloopt: niet alle bollen wil je op hetzelfde moment planten. Sneeuwklokjes, narcissen en keizerskronen wil je juist vroeg in de grond, want die drogen snel uit. Tulpen wil je juist zo láát mogelijk planten, het liefst pas in november, als de bodem is afgekoeld tot ongeveer 10 graden. Waarom? Omdat een tulpenbol die weken in warme, natte grond ligt, veel meer kans loopt op tulpenvuur, een schimmelziekte die je bloei in de knop breekt. Wie in september al zijn tulpen erin stopt, doet zichzelf tekort.

In dit artikel: een complete plantkalender en dieptetabel per soort, welke bollen echt terugkomen en welke je eigenlijk als eenjarige moet beschouwen, hoe je muizen en eekhoorns dwarsboomt, de lasagne-methode voor potten, verwilderen in gras, wat je na de bloei wél en niet doet, en de fouten die je bloei kosten.

Waarom najaar? De kou is geen probleem, de kou is de voorwaarde

Een voorjaarsbol is een compleet plantje in een bewaarpakketje. In de bol zitten de bladeren en de bloem al aangelegd. Wat er nog moet gebeuren, is dat de bol een periode van kou doormaakt: pas na een aantal weken bij lage temperatuur schiet de bloemstengel omhoog.

Dat is de hele reden waarom je in het najaar plant en niet in het voorjaar. Zonder koudeperiode van gemiddeld een stuk of tien tot vijftien weken krijg je blad zonder bloem, of een bloem die er nooit uit komt.

Meteen twee praktische gevolgen:

• Te laat is minder erg dan je denkt. Vergeten? Plant ze in januari alsnog, zolang de grond niet bevroren is. Ze bloeien dan wat later en soms wat korter, maar ze bloeien
• Bollen bewaren tot volgend jaar heeft geen zin. Een bol die een heel jaar in het zakje ligt, droogt uit en is op. Kopen betekent planten

De plantkalender: wat wanneer de grond in

De algemene periode is september tot december. Maar per soort is er een beste moment. Zo ziet dat eruit:

De vuistregel achter dit rijtje: kijk niet naar de kalender maar naar de bodem. De ideale planttijd is als de grondtemperatuur onder de 10 graden zakt en de grond niet bevroren is. In Nederland is dat meestal in de tweede helft van oktober en in november.

Waarom tulpen echt later moeten

Tulpenvuur (Botrytis tulipae) is de schimmel die grijze vlekken op het blad geeft, misvormde bloemen en soms helemaal geen bloei. De sporen zitten in de grond en gedijen bij warme, vochtige omstandigheden.

Een tulpenbol die begin september de grond in gaat, ligt vijf tot acht weken in relatief warme, natte grond voordat de kou intreedt. Dat is precies de situatie waar die schimmel op zit te wachten. Plant je in november, dan is de bodem koud en gaat de bol vrijwel meteen door naar de rustfase.

Nog twee tulpenregels die hierbij horen:

• Plant tulpen niet drie jaar achter elkaar op dezelfde plek. Wissel af, net als in een moestuin. De schimmeldruk in de grond bouwt anders op
• Gooi bollen met bruine, zachte plekken of pluizige schimmel weg. Niet planten, want ze besmetten de rest

Hoe diep? De tabel per soort

De vuistregel is bekend: drie keer de hoogte van de bol. Een tulpenbol van 5 cm hoog gaat dus 15 cm diep. Dat is de diepte tot de onderkant van je plantgat, met de bol op de bodem.

Maar vuistregels zijn er om te controleren, niet om te raden. Hier de concrete maten:

Drie aanpassingen op de tabel:

1. Zware kleigrond: iets ondieper planten dan de tabel zegt, en een handje grit of scherp zand onder in het plantgat leggen. Bollen rotten van natte voeten, niet van kou
2. Losse zandgrond: iets dieper planten. In los zand werken bollen zich anders omhoog en staan ze na een paar jaar half boven de grond
3. In potten: ondieper planten mag, want een pot koelt sneller af en de bollen hebben de vorstbescherming van diepe grond niet nodig. Wel goede afvoergaten

En de belangrijkste nuance: twijfel je? Plant liever iets te diep dan te ondiep. Te diep geplant komt meestal gewoon op (soms een week later). Te ondiep geplant vriest kapot, wordt opgegeten of valt om.

De keizerskroon, het eeuwige rotverhaal

De bol van de keizerskroon heeft bovenop een gat waar de oude stengel zat. Regenwater loopt daar zo in en dan rot de bol van binnenuit. De oplossing die kwekers al eeuwen gebruiken: leg de bol schuin of op zijn kant in het plantgat. Dan loopt het water eruit in plaats van erin. Doe er ook een flinke handvol grit onder.

Welke bollen komen echt jaarlijks terug?

Dit is de belangrijkste vraag als je niet elk najaar opnieuw wilt investeren, en de meeste artikelen doen er te makkelijk over.

Verwilderingsbollen zijn bollen die zich vermeerderen en jaar na jaar met méér bloemen terugkomen. Die laat je gewoon zitten. Andere bollen zijn geselecteerd op één perfecte bloei en zakken daarna weg tot alleen blad.

Wat dit praktisch betekent:

• Wil je één keer investeren en jaren plezier? Ga voor narcissen, krokussen, botanische tulpen, muscari en sneeuwklokjes. Die maken elk jaar meer bollen aan
• Wil je die grote, strakke tulpenvakken uit de plaatjes? Accepteer dat je die grotendeels als eenjarige behandelt en om de één à twee jaar bijplant. Van de grootbloemige tulpen staan de Darwinhybriden erom bekend dat ze het langst blijven terugkomen
• Combineer. Een basis van narcissen en muscari die er altijd staat, met elk najaar een lading tulpen ertussen voor het spektakel

Wat je op het zakje ziet: de bolmaat

Op professionele bollenzakken staat een getal als 11/12 of 12+. Dat is de omtrek van de bol in centimeters, niet de diameter. Grotere bollen hebben meer reservevoedsel en geven meer en grotere bloemen in het eerste jaar.

• Tulpen: maat 11/12 is standaard tuinkwaliteit, 12+ geeft duidelijk zwaardere bloemen
• Narcissen: een narcissenbol met twee of drie neuzen (uitsteeksels) geeft ook twee of drie bloemen
• Goedkope zakken uit de bak zijn vaak kleinere maten. Prima voor verwilderen, minder voor een strak bloembed

Check bij het kopen: de bol moet stevig aanvoelen, net als een ui. Zachte plekken, blauwgroene pluizige schimmel of een sterk uitgedroogde, papierdunne bol laat je liggen. Een losse bruine huid is geen probleem.

Zo plant je: stap voor stap

Wat je nodig hebt

• Bollenplanter (het pijpje dat een grondprop uitsteekt) voor losse bollen in een border, of gewoon een schepje voor kleine bollen
• Spade voor grotere vakken, want dan graaf je liever één gat dan dertig
• Grit of scherp zand bij zware klei
• Handschoenen bij hyacinten (zie de waarschuwing verderop)
• Kippengaas als je muizen of eekhoorns hebt

Stap 1: kies de plek

De meeste voorjaarsbollen bloeien vóór de bladeren aan de bomen zitten, dus een plek onder een loofboom is in maart en april gewoon een zonnige plek. Dat is waarom bosplanten als sneeuwklokje en winterakoniet daar zo goed werken.

Waar bollen het niet doen:

• Blijvend natte, zware grond. Bollen rotten weg. Los dat op met grit, een verhoogd bed, of kies kievitsbloem en camassia, die juist van vocht houden
• Onder een groenblijvende conifeer of taxus. Te donker én kurkdroog
• In een gazon dat je in april en mei kort houdt. Zie de paragraaf over verwilderen

Stap 2: graaf en plant

Voor losse bollen: steek met de bollenplanter een prop grond uit, zet de bol met de punt naar boven op de bodem van het gat en gooi de prop erop.

Voor een groep of vak: graaf één gat van de juiste diepte over het hele oppervlak, leg de bollen erin en gooi in één keer dicht. Dat is veel sneller en het resultaat is natuurlijker.

Welke kant is boven? De punt naar boven, de platte wortelschijf naar beneden. Bij ronde knollen zoals Anemone blanda en winterakoniet zie je dat niet altijd. Geen paniek: leg ze op hun kant, dan vinden ze het zelf wel. Bij die twee helpt het om ze eerst een paar uur tot een nacht in lauw water te weken; dan komen ze sneller op gang.

Stap 3: plant in groepen, niet in rijtjes

Dit is het verschil tussen “iemand heeft hier bollen geplant” en “hier groeien bloemen”.

• Minimaal 7 tot 10 bollen per groep van dezelfde soort en kleur
• Oneven aantallen en onregelmatige vormen. Geen kaarsrechte rijen en geen keurige cirkel
• Strooien werkt echt. Gooi de bollen met een boog over het vak uit en plant ze waar ze vallen. Verplaats alleen de bollen die op elkaar terechtkomen
• Laat groepen in elkaar overlopen door aan de randen wat bollen verder uit elkaar te zetten

Hoeveel bollen per vierkante meter? Voor een vol effect: grofweg 40 tot 60 grote bollen (tulp, narcis, allium) per m², of 100 tot 150 kleine bollen (krokus, muscari, scilla) per m². Voor verwilderen in gras of onder bomen kun je ruimer gaan zitten, want die vermeerderen zichzelf.

Stap 4: aandrukken, afdekken en klaar

Grond terug, licht aandrukken en dat is het. Water geven hoeft in het najaar meestal niet, want de grond is vochtig genoeg. Alleen bij een uitzonderlijk droog najaar geef je één keer flink water zodat de bollen kunnen wortelen.

Zet een merkteken. Een stokje, een steen, of noteer het op een tuinplattegrondje. In februari sta je anders precies daar te spitten waar je narcissen zitten. Ik spreek uit ervaring.

Muizen, eekhoorns en ander gespuis

Tulpenbollen zijn voor muizen, ratten en eekhoorns wat pinda’s voor ons zijn. Narcissenbollen daarentegen worden vrijwel niet aangevreten: die bevatten lycorine, een bittere en giftige stof.

Zo hou je ze eruit:

1. Plant narcissen tussen je tulpen. Het simpelste trucje. De geur en smaak van narcissen houden knagers op afstand
2. Leg kippengaas over het plantvak, net onder de grond of net erop. In het voorjaar komen de bollen er gewoon doorheen. Voor potten: een cirkel gaas over de grond leggen
3. Plant diep genoeg. Een bol op 18 cm is een stuk minder makkelijk te vinden dan een bol op 6 cm
4. Ruim de bollenhuidjes op. De losse bruine schilletjes die je bij het planten laat liggen, zijn een geurspoor dat precies zegt waar het eten ligt
5. Bij aanhoudende overlast: plant in bollenmandjes van kunststof gaas. Die kun je bovendien na de bloei in één keer optillen

Bollen in potten: de lasagne-methode

In een pot kun je iets doen wat in de volle grond niet gaat: meerdere lagen bollen boven elkaar planten, zodat één pot van februari tot mei achter elkaar bloeit. Dat heet een bollenlasagne.

Zo doe je het:

1. Neem een pot van minimaal 30 cm diep met afvoergaten. Ondieper krijg je geen drie lagen kwijt
2. Laag hydrokorrels of grof grind van 3 tot 5 cm op de bodem voor afvoer
3. Potgrond tot de diepte van je eerste laag
4. Onderste laag: de laatste bloeiers. Tulpen, of grote narcissen. Bollen dicht bij elkaar, ze mogen elkaar bijna raken maar niet aan de rand plakken
5. Circa 3 cm potgrond erop
6. Middelste laag: de middenbloeiers. Kleine narcissen, hyacinten
7. Weer circa 3 cm potgrond
8. Bovenste laag: de vroegste bloeiers. Krokus, muscari, sneeuwroem, botanische krokus. Deze mogen echt dicht op elkaar
9. Afdekken met minimaal 5 cm potgrond, ongeveer twee keer de hoogte van de bovenste bol

De onderste bollen komen gewoon tussen de bovenste door omhoog; ze zoeken hun weg er langs.

Wat je moet weten over potten in de winter:

• Een pot vriest van alle kanten. Zet hem in een strenge winter tegen de gevel, op een stuk piepschuim of houten plank, en eventueel met noppenfolie eromheen. Een pot van terracotta die volledig doorvriest, springt
• Te nat is gevaarlijker dan te koud. Zet de pot op pootjes of tegeltjes zodat het water eruit kan, en niet in de volle regen als hij geen goede afvoer heeft
• Na de bloei is de grond op. Bollen uit een lasagnepot komen het jaar erop zelden goed terug. Zie de pot als een jaarlijkse investering, of plant de narcissen na de bloei uit in de tuin

Verwilderen in het gazon: de maairegel

Krokussen en narcissen in het gras zijn prachtig. Maar er is één afspraak die je met jezelf moet maken, en die kost je een deel van je voorjaarsgazon.

De regel: maai pas als het blad van de bollen helemaal is afgestorven en vergeeld. In de praktijk is dat zes tot acht weken na de bloei. Dat blad is de fabriek waarmee de bol zichzelf voor volgend jaar bijvult. Maai je te vroeg, dan is de bol volgend jaar leeg en krijg je alleen slap blad.

Praktisch betekent dat:

• Krokussen bloeien in februari en maart. Je kunt vanaf ongeveer half mei weer maaien
• Narcissen bloeien tot in april. Dan zit je op eind mei tot half juni
• Slimme oplossing: plant bollen in een afgebakend deel van het gazon (een strook langs de rand, een vlek onder een boom, een cirkel) en maai de rest gewoon. Zo hou je een net gazon én bollen

Hoe je ze in gras krijgt:

• Kleine aantallen: met een bollenplanter proppen uitsteken, bol erin, prop terug
• Grote aantallen: haal met een spade een lap graszode van 40 bij 40 cm los, klap hem open, strooi de bollen eronder, klap de zode terug en trap hem aan
• Strooi de bollen ook hier uit en plant ze waar ze vallen. Regelmatige patronen in gras zien er altijd verkeerd uit

Na de bloei: wat je wel en niet doet

Dit is de fase waarin de meeste bollen kapotgaan, en het gebeurt uit netheid.

Bij tulpen die je toch wilt bewaren: wacht tot het blad volledig geel is, graaf de bollen op, laat ze een paar weken droog en luchtig liggen (niet in plastic), verwijder de oude bodemresten en bewaar ze donker, droog en koel tot november. Eerlijk gezegd: voor de meeste mensen is dat meer werk dan het waard is. Nieuwe bollen kopen kost minder tijd en geeft betere bloei.

De acht fouten die je bloei kosten

1. Tulpen in september planten. Te warme grond, meer kans op tulpenvuur. Wacht tot november
2. Te ondiep planten. De klassieke fout. Drie keer de bolhoogte, en bij twijfel dieper
3. Bollen in natte, zware grond zonder drainage. Ze rotten weg. Grit eronder of kies andere soorten
4. Blad wegsnijden na de bloei. Volgend jaar heb je dan half zoveel bloemen
5. Te weinig bollen per groep. Vijf tulpen op een vierkante meter zien er zielig uit. Neem er twintig
6. In keurige rijtjes planten. Strooi ze
7. Geen merkteken zetten. In het voorjaar spit je je eigen bollen weg
8. Zomerbollen in het najaar planten. Dahlia’s, gladiolen en begonia’s zijn niet winterhard en gaan pas na de laatste vorst in het voorjaar de grond in

Wat kost het?

Bollen zijn een van de goedkoopste manieren om je tuin een seizoen lang te veranderen.

Zo krijg je meer voor je geld:

• Koop in bulk voor verwilderen. Zakken van 100 of 250 kleine bollen kosten per stuk een fractie van losse zakjes
• Kies verwilderingsbollen als basis. Eén keer betalen, tien jaar bloeien
• Bestel in augustus of begin september. De keuze is dan het grootst, en veel leveranciers sturen de bollen automatisch op het juiste planttijdstip
• Koop niet in de uitverkoop van januari tenzij de bollen er nog stevig uitzien. Halve prijs voor uitgedroogde bollen is nog steeds te duur
• Splits en deel je narcissen na een paar jaar en ruil met de buren

Let op: bollen zijn giftig

Iets wat in vrijwel geen enkel bollenartikel staat, en wat wel eens misgaat.

• Veel bloembollen zijn giftig bij inname, voor mensen en voor huisdieren. Narcis, hyacint, tulp, krokus en amaryllis staan bekend om hun giftige stoffen. Bij narcissen gaat het onder meer om lycorine
• Honden en katten die bollen opgraven en opeten, kunnen flink ziek worden. Heb je een graafgrage hond, plant dan dieper, gebruik gaas, of houd de bollen weg uit de plekken waar hij graaft
• Hyacintenbollen geven bij veel mensen huidirritatie door kristallen in de bolhuid. Draag handschoenen als je een grote hoeveelheid plant
• Verwar bollen niet met eetbare uien of look. Bewaar bollen nooit in de buurt van je uien of sjalotten in de schuur

Veelgestelde vragen

Wanneer moet ik bloembollen planten?

Voorjaarsbloeiende bollen plant je tussen half september en december. Sneeuwklokjes, winterakonieten, keizerskronen en kievitsbloemen wil je vroeg planten (september tot begin oktober) omdat ze snel uitdrogen. Narcissen, krokussen en muscari kunnen in oktober. Tulpen en hyacinten plant je het beste in november, als de bodemtemperatuur onder ongeveer 10 graden zakt. Zolang de grond niet bevroren is, kun je doorplanten tot in januari.

Hoe diep moet ik bloembollen planten?

De vuistregel is drie keer de hoogte van de bol. In de praktijk: kleine bollen zoals krokus, sneeuwklokje en muscari 5 tot 10 cm, narcissen 10 tot 15 cm, tulpen 15 tot 20 cm, keizerskroon 20 tot 25 cm. Op zware kleigrond plant je iets ondieper met een handje grit eronder, op losse zandgrond iets dieper. Bij twijfel liever iets te diep dan te ondiep.

Welke bloembollen komen elk jaar terug?

Sneeuwklokjes, winterakonieten, krokussen, narcissen, botanische tulpen, blauwe druifjes, scilla’s, sneeuwroem, sieruien, camassia en boshyacint verwilderen goed en komen jaar na jaar met meer bloemen terug. Grootbloemige tulpen (vooral gevulde en franje-varianten) en hyacinten worden na één of twee jaar duidelijk minder; die behandel je in de praktijk als tijdelijke aanplant. Van de grootbloemige tulpen staan Darwinhybriden bekend als de betrouwbaarste terugkomers.

Mag ik het blad na de bloei afknippen?

Nee, niet zolang het groen is. Het blad maakt de reservevoeding waarmee de bol volgend jaar bloeit. Wacht tot het blad geel en slap is, meestal zes tot acht weken na de bloei. De uitgebloeide bloem mag je wél direct wegknippen, want zaadvorming kost de bol energie. Blad opbinden of in een knoop leggen doe je niet: dat vermindert de opname van licht.

Hoe voorkom ik dat muizen mijn bollen opeten?

Plant narcissen tussen je tulpen (narcissen bevatten lycorine en worden niet aangevreten), leg kippengaas over of net onder het plantvak, plant diep genoeg en ruim de losse bollenhuidjes op na het planten. Bij hardnekkige overlast kun je bollenmandjes van kunststof gaas gebruiken.

Kan ik bloembollen ook in potten planten?

Ja, en met de lasagne-methode krijg je in één pot bloei van februari tot mei: onderin de laatbloeiers (tulpen), daarboven de middenbloeiers (narcissen, hyacinten), bovenin de vroegbloeiers (krokus, muscari), steeds met 3 cm potgrond ertussen en 5 cm bovenop. Gebruik een pot van minimaal 30 cm diep met afvoergaten en zorg dat de pot in de winter niet volledig doorvriest en niet in het water staat.

Ik ben te laat, kan ik in december of januari nog planten?

Ja. Zolang de grond niet bevroren is, kun je bollen planten. Ze bloeien dan meestal wat later en soms iets korter, maar ze bloeien. Wat je níét moet doen is de bollen bewaren tot volgend najaar: ze drogen uit en zijn dan verloren. Lukt het echt niet meer, plant ze dan in potten met potgrond en zet die op een koude, beschutte plek buiten.

Tot slot

Bloembollen zijn de klus met de beste verhouding tussen moeite en resultaat die er in de tuin bestaat. Twee uur werk in november, en van februari tot juni staat er iets.

Onthoud drie dingen: vroege soorten vroeg, tulpen laat, drie keer de bolhoogte diep, en laat het blad na de bloei met rust. De rest is een kwestie van genoeg bollen kopen, want te weinig bollen is de fout die iedereen één keer maakt.

Ben je toch in de tuin aan het werk, dan is dit ook het seizoen voor plantenbakken, een bollenbak op pootjes, een gereedschapskist of een kweekbak. Voor dat soort projecten heb ik complete bouwtekeningen met maatvoering en materiaallijst klaarliggen, zodat je in één keer het juiste hout haalt. Kijk even hier: Freds Bouwtekeningen

Groeten van Fred Schouten, Klusser en Doe-Het-Zelver in hart en nieren

PS: zet een stokje of een steen bij elke groep die je plant. Klinkt overbodig in november. Is het niet in februari, als je met de spade in de border staat.