Egelhuisje maken: maten, tunnel en een tuin waarin de egel de winter haalt

Een egelhuisje kan een extra droge, beschutte nestplek bieden. In dit bouwvoorbeeld heeft de slaapruimte ongeveer 37 bij 36 centimeter, een ingang van 13 bij 13 centimeter en een doorgang achter een tussenschot. Een gang of bocht maakt het voor katten en andere dieren moeilijker om het nest te bereiken, maar is geen garantie dat een roofdier er niet bij kan. Gebruik bij voorkeur onbehandeld hout, zet het huisje op een rustige, droge plek en laat het met rust zolang er mogelijk een egel in zit.

Hee Klusser,

Een egelhuis is pas bruikbaar als egels de tuin kunnen bereiken. Daarom lees je hier niet alleen hoe je de kist bouwt, maar ook hoe je schuttingen toegankelijk maakt en welke nestplek je kiest.

Eerst even eerlijk: heeft een egel dit nodig?

Nee. Egels overwinteren al duizenden jaren zonder onze kistjes. Wat ze nodig hebben is een droge, donkere, tochtvrije ruimte onder een dikke laag blad, en die maken ze het liefst zelf onder een heg, een houtstapel of een takkenril.

Wat er de laatste decennia veranderd is: die plekken verdwijnen. Tuinen zijn opgeruimd, schuttingen staan tot op de grond dicht, blad wordt weggeblazen en alles wat wild is heet rommel.

Een egelhuisje vervangt dus geen goede tuin. Het vult een gat op dat wij zelf gemaakt hebben.

Heb je ruimte, doe dan liever allebei: een hoop snoeihout of bladeren achter in de tuin én een huisje. De hoop bladeren wordt vaak eerder gebruikt dan het huisje, maar het huisje blijft droger bij een natte winter. Een nat nest kan de isolatie verminderen en een egel verstoren.

Wat een egel doormaakt in de winter

Even de biologie, want daar volgen alle bouwbeslissingen uit.

Egels houden een echte winterslaap, grofweg van november tot maart, afhankelijk van de temperatuur. Hun lichaamstemperatuur zakt, hun hartslag zakt, en ze teren volledig op hun vetreserve.

Dat betekent drie dingen voor jouw huisje:

1. Vocht is een risico. Een egel met een natte vacht verliest warmte en moet dan wakker worden om op te warmen. Elke keer wakker worden kost een flinke hap uit de vetreserve. Zet het huisje daarom niet op een plek waar water blijft staan.

2. Beperk tocht. Een beetje ventilatie moet, anders wordt het binnen klam. Maar een doorlopende luchtstroom door de slaapkamer koelt het nest continu af. Vandaar: kleine ventilatiegaatjes, hoog, aan de beschutte kant.

3. Verstoor een mogelijk bewoond nest niet. Til het dak niet zomaar op. Egels kunnen een huis ook buiten de winter gebruiken.

Een actief dier dat mager, gewond of ziek lijkt, laat je beoordelen door een professionele egelopvang. Een gewichtsgrens zonder leeftijd, datum en conditie is daarvoor geen betrouwbare beslissing.

De maten (en waarom ze zo zijn)

De opening van 13 bij 13 centimeter sluit aan bij het advies van Hedgehog Street en Egelbescherming Nederland. Een tunnel of tussenschot kan katten afremmen, maar voorkomt niet aantoonbaar iedere verstoring. Zet voedsel nooit in het slaaphuis.

Welk hout wel, en welk hout absoluut niet

Dit is waar het bij veel zelfbouwhuisjes misgaat, en het is een fout die je niet ziet.

Wel gebruiken:

• Onbehandeld massief vuren, grenen, douglas of lariks, 18 tot 22 mm dik. Douglas en lariks gaan buiten het langst mee zonder behandeling.
• Watervast verlijmd multiplex (WBP) als tweede keus. Werkt prima, mits het dak flink overstekt en de onderkant niet in het water staat.
• Schone, splintervrije restplanken waarvan je zeker weet dat ze niet chemisch behandeld zijn.

Niet gebruiken:

• Geïmpregneerd of verduurzaamd tuinhout. Daar zitten zouten in die het hout beschermen tegen schimmels en insecten. Een egel ligt daar maandenlang met zijn neus tegenaan en likt eraan. Doe dat niet.
• Pallethout met onbekende behandeling. Gebruik hout waarvan je de herkomst en eventuele behandeling kent.
• OSB. Zwelt op bij vocht en valt uit elkaar. In een droge schuur prima, buiten niet.
• Beits, lak of verf aan de binnenkant. Nooit. De buitenkant mag, bij voorkeur onbehandeld laten. Wil je toch afwerken, kies een product dat voor buitentoepassing geschikt is en laat het volledig uitharden voordat het huis in gebruik komt.
• Piepschuim als binnenbekleding. Dat kan beschadigen en maakt schoonmaken lastig. Een kunststof bak kan volgens Hedgehog Street wel als eenvoudig egelhuis dienen als deze voldoende ventilatie en een veilige ingang heeft.
• Dakleer aan de binnenkant. Op het dak is dakleer prima, maar niet aan de onderkant of binnenzijde waar de egel tegenaan ligt.

Materiaallijst

Voor het model hieronder heb je ongeveer 1,5 m² plaatmateriaal of een handvol planken nodig. Alle maten in millimeters, uitgaande van 18 mm dik hout.

Verder nodig:

• RVS of verzinkte houtschroeven 4 x 40 mm (ongeveer 30 stuks)
• Stuk dakleer of EPDM van circa 75 x 55 cm, plus dakleernagels
• Vier tegels, klinkers of een stuk stoeptegel om het huisje op te zetten
• Droog blad en stro voor de vulling
• Eventueel lijnolie voor de buitenkant

De binnenmaat wordt zo 564 x 364 millimeter. Zet je het tussenschot op 180 mm vanaf de voorkant, dan houd je een gang van 18 centimeter en een slaapkamer van ongeveer 37 bij 36 centimeter over. Ruim voldoende.

Stappenplan

Stap 1: Zaag alles op maat. Werk de zaagkanten na met schuurpapier. Zo blijven er geen scherpe randen aan het hout.

Stap 2: Zaag de ingang. Een vierkant gat van 130 x 130 mm in de voorwand, niet in het midden maar tegen de linkerzijkant aan. Laat ongeveer 40 mm hout staan tussen het gat en de zijkant. Rond de randen van het gat af met schuurpapier.

Stap 3: Maak de doorgang in het tussenschot. Zaag daar ook een opening van 130 x 130 mm in, maar nu tegen de rechterzijkant aan. Dat is de hele truc: de egel komt links binnen, loopt langs het schot en bereikt de slaapruimte via de opening rechts. Het tussenschot schermt de nestplek af van de buitenopening.

Stap 4: Boor de ventilatiegaten. Twee of drie gaten van 10 tot 12 mm in de achterwand, zo hoog mogelijk, net onder de bovenrand. Niet in de zijwanden, niet laag, en niet in de voorwand. Zo krijg je luchtverversing zonder een luchtstroom over het nest.

Stap 5: Schroef de bak in elkaar. Zijwanden op de bodemplaat, daartussen de voor- en achterwand en het tussenschot. Voorboren scheelt gespleten hout. Gebruik schroeven, zodat je onderdelen later kunt vervangen.

Stap 6: Maak het dak. Schroef de twee latten aan de onderkant van de dakplaat, precies zo dat ze net binnen de wanden vallen. Het dak ligt dan los op de bak en kan er in april af om schoon te maken, maar hij waait niet weg.

Wil je een schuin dak? Zaag dan de bovenkant van de zijwanden af van 300 mm aan de voorkant naar 280 mm aan de achterkant en maak de voor- en achterwand navenant. Een plat dak met een tegel erop werkt ook, mits er dakleer op zit en er overstek is.

Stap 7: Dakleer erop. Zo dat het aan alle kanten over de rand valt en het water dus buiten de wanden druppelt. Vastzetten met dakleernagels langs de bovenrand, niet langs de onderrand.

Stap 8: Buitenkant behandelen (optioneel). Onbehandeld hout is de eenvoudigste keuze. Werk je de buitenkant toch af, laat het product volgens de gebruiksaanwijzing volledig uitharden en houd de binnenkant onbehandeld.

Stap 9: Vullen. Voor ongeveer de helft met droog blad en stro. Beuken- en eikenblad is prima. Gebruik geen hooi dat vochtig is geweest, want dat gaat schimmelen. Geen watten, geen pluis uit de wasdroger, geen stukjes textiel: daar raken pootjes in verstrikt.

Laat ook wat droog blad buiten liggen; de egel kan zelf nestmateriaal verzamelen. Jij levert de grondstof, hij doet de inrichting.

Waar zet je hem neer?

Hier valt of staat het. Een perfect huisje op een verkeerde plek blijft leeg.

Rustig en uit het zicht. Achter in de tuin, niet naast het terras, niet naast de plek waar de hond uitgelaten wordt.

Half onder begroeiing. Onder een dichte heg, tussen struiken, achter een houtstapel of tegen de achterkant van de schuur. Egels willen dekking boven zich.

Laat de ingang beschut uitkomen. Kies de wind- en regenschaduw van je eigen tuin; een vaste kompasrichting is geen garantie. Houd de ingang vrij van planten en water.

Iets verhoogd en droog. Zet het huisje op vier klinkers of een stoeptegel, zodat het hout niet direct op de natte grond staat. Kijk waar bij regen plassen ontstaan en zet hem daar niet.

Niet in de volle zon. Ook niet in de zomer, want dan wordt het binnen te warm voor een moeder met jongen.

Camoufleren. Leg er takken, blad en snoeihout tegenaan en overheen. Dat geeft extra dekking. Laat alleen de ingang vrij.

Wanneer plaatsen? September of oktober is ideaal. Dan is de egel op zoek naar een winternest en heeft hij nog tijd om het te vinden. Later mag ook, maar de kans dat hij dit jaar gebruikt wordt neemt af.

Wat je daarna doet: niets

Dit is de moeilijkste instructie in dit hele artikel.

Als het huis mogelijk bewoond is: niet openmaken, verplaatsen of aanstoten. Dat geldt ook buiten de winter, bijvoorbeeld bij jongen.

Wil je toch weten of hij bewoond is? Leg een dun twijgje voor de ingang en kijk of het verschuift. Of leg een dun laagje zand voor de opening en kijk naar pootafdrukken. Verder afblijven.

Schoonmaken doe je alleen als je zeker weet dat het huis leeg is. Hedgehog Street noemt maart of april als een mogelijk moment tussen winterslaap en broedseizoen; Egelbescherming Nederland benadrukt dat een bewoond nest met rust moet worden gelaten. Een takje bij de ingang kan bezoek verraden, maar bewijst niet dat het huis leeg is. Bij twijfel: dicht laten en advies vragen aan een egelopvang.

De tuin eromheen: twaalf dingen die meer verschil maken dan het huisje

1. Maak een egelpoortje. Dit is de allerbelangrijkste. Een egel legt per nacht makkelijk één tot twee kilometer af, en een dichte schutting rondom je tuin maakt van jouw tuin een eiland. Maak onderin een schutting een opening van ongeveer 13 bij 13 centimeter; dit is de maat die Hedgehog Street en Egelbescherming Nederland noemen. Zaag niet in een constructiedeel en controleer vooraf op kabels of leidingen. Doe het bij voorkeur samen met de buren, zodat er een route ontstaat en niet een doodlopende hoek.

2. Laat je bladeren liggen. Onder een heg, achter in de tuin, ergens uit het zicht. Daar zitten de pissebedden, kevers en wormen die een egel eet, en daar bouwt hij zijn nest van.

3. Gebruik bestrijdingsmiddelen terughoudend. Niet alle slakkenkorrels hebben dezelfde werkzame stof of hetzelfde risico. Volg het etiket en kies waar mogelijk niet-chemische maatregelen; bestrijdingsmiddelen kunnen ook de prooidieren van egels verminderen.

4. Robotmaaier alleen overdag. Egels zijn nachtdieren en rollen zich bij gevaar op in plaats van weg te lopen. Een robotmaaier die ’s nachts doorloopt verwondt ze ernstig. Zet hem uit tussen zonsondergang en zonsopkomst.

5. Controleer voordat je gaat maaien of bosmaaien. Loop het hoge gras eerst even door met een stok. Dit geldt dubbel voor het lange gras langs de schutting.

6. Maak een uitklimplek in je vijver. Egels kunnen zwemmen maar niet tegen een gladde folierand op. Leg een plank, een stapel stenen of een stuk gaas als helling in het water. Hetzelfde geldt voor een zwembad of een verdiepte kelderingang.

7. Zet een schaaltje water neer. Vooral in droge zomers. Ondiep, met een steen erin zodat er niets in verdrinkt.

8. Geen melk. Geef vers water; melk kan diarree veroorzaken.

9. Span netten strak of haal ze weg. Vogelnetten, voetbaldoelen en tuinnetten waar losse mazen in hangen zijn een klassieke doodsoorzaak. Egels raken erin verstrikt en krijgen zich niet los.

10. Ruim blikjes en bekertjes op. Een egel steekt zijn kop erin en krijgt hem er door zijn stekels niet meer uit.

11. Dek putten, roosters en kuilen af. Een openstaande kelderkoker of een pas gegraven kuil is een val.

12. Controleer een takkenhoop voordat je hem aansteekt. Ga je snoeihout verbranden, verplaats dan eerst de hele hoop naar een andere plek. Egels kruipen er graag in.

Bijvoeren: wanneer wel en wanneer niet

Een natuurlijke tuin met prooidieren blijft belangrijk. Egelbescherming Nederland adviseert dat je egels daarnaast desgewenst kunt bijvoeren met harde kattenbrokjes en vers water.

Wat je geeft:

• Harde kattenbrokjes met een hoog aandeel dierlijk eiwit, zonder melkbestanddelen
• Vers water
• Vers water ernaast

Wat je niet geeft:

• Melk of zuivel in welke vorm dan ook
• Brood
• Rauw vlees of restjes van tafel
• Ongepelde noten en zaden

Zet het voer in de schemering neer, uit het zicht van katten, bij voorkeur onder een omgekeerde kist of krat met een opening van 13 centimeter. Haal wat er ’s ochtends nog ligt weg, anders trek je ratten aan.

Wanneer heeft een egel hulp nodig?

De egel is in Nederland een beschermde diersoort. Je mag hem niet zomaar vangen of meenemen. Maar een egel die duidelijk in de problemen zit, mag en moet je helpen door de dierenambulance of een egelopvang te bellen.

Signalen dat het mis is:

• Overdag actief en rondlopend. Egels zijn nachtdieren. Overdag lopen is een reden om een professionele egelopvang om advies te vragen; niet iedere overdag geziene egel is zichtbaar ziek.
• Wankelend of dronken lopend, of liggend op zijn zij
• Mager of verzwakt in het najaar. Laat een opvang de conditie beoordelen; een los gewicht is onvoldoende voor een diagnose.
• Vliegen eromheen, of kleine gele eitjes tussen de stekels. Dat is acuut. Zonder hulp overleeft dat dier het niet.
• Hoesten, piepende ademhaling of een loopneus
• Zichtbare wonden, bijvoorbeeld door een maaimachine
• Een nest jongen zonder moeder, langer dan een paar uur

Bel in die gevallen de dierenambulance of een egelopvang bij jou in de buurt. Volg de aanwijzingen van de opvang of dierenambulance en probeer het dier niet zelf te behandelen.

Raak het dier alleen aan als dat nodig is om het veilig te houden en volg telefonisch advies van de opvang. Gebruik handschoenen of een handdoek, een ontsnappingsveilige doos en zet hem rustig weg. Bied water aan, geen melk.

Veelgemaakte fouten

Geen tunnel of geen bocht. Dan is de slaapruimte direct vanaf de ingang bereikbaar. Een tunnel of tussenschot helpt de toegang af te schermen.

Geïmpregneerd hout gebruiken. Ziet er netjes uit, gaat lang mee, en is precies het verkeerde materiaal om een dier maanden tegenaan te laten liggen.

Te veel of te lage ventilatiegaten. Tocht over het nest kost meer warmte dan de gaatjes aan luchtkwaliteit opleveren. Hoog en klein, achterin.

Direct op de grond zetten. Het hout rot en er trekt vocht van onderaf in het nest. Zet het huis op een droge, stabiele ondergrond.

In de winter even kijken. De klassieker, met de slechtste afloop.

Op een nette, open plek in het gazon. Een beschutte plek is aantrekkelijker. Dekking is geen versiering, dat is de voorwaarde.

Het huisje bouwen en de schutting dicht laten. Zonder egelpoortje kan er niemand komen. Bouw eerst het poortje, dan het huisje.

Veelgestelde vragen

Welke maten moet een egelhuisje hebben?
Dit bouwvoorbeeld heeft een slaapruimte van circa 37 bij 36 centimeter, een ingang van 13 bij 13 centimeter, een afgeschermde gang en een dak met ongeveer vijf centimeter overstek. Andere modellen kunnen ook bruikbaar zijn; houd de ingang toegankelijk en het nest droog.

Waarom moet er een bocht in de tunnel zitten?
Zonder bocht kan een kat, hond of vos zijn poot door de ingang steken en bij het nest komen. Met een tussenschot waarvan de doorgang aan de andere kant zit dan de ingang, moet je haaks om de hoek, en dat maakt direct reiken naar het nest moeilijker. Het is het belangrijkste veiligheidsdetail van het hele huisje.

Wanneer zet je een egelhuisje neer?
Het liefst in september of oktober, als egels op zoek gaan naar een winternest. Later plaatsen kan ook, maar de kans dat hij die winter nog gebruikt wordt neemt af. Verplaats hem in ieder geval niet meer vanaf november.

Wat moet er in een egelhuisje als nestmateriaal?
Vul het voor ongeveer de helft met droog blad en stro. Vochtig hooi gaat schimmelen, dus dat laat je liggen. Gebruik geen watten, pluis uit de wasdroger of stukjes textiel: daar raken pootjes en stekels in verstrikt. De egel maakt het nest verder zelf af.

Mag ik in de winter kijken of er een egel in zit?
Nee. Een verstoring kan een egel in winterslaap energie kosten. Wil je het toch weten, leg dan een dun takje of een laagje zand voor de opening en kijk of dat verschuift. Schoonmaken kan alleen wanneer je zeker weet dat het huis leeg is; maart of april kan een geschikt moment zijn vóór de broedperiode.

Hoe groot moet een egelpoortje in de schutting zijn?
Een opening van ongeveer 13 bij 13 centimeter is volgens Hedgehog Street voldoende voor een egel. Zaag het onderin de schutting of aan de onderkant van een gemetselde tuinmuur, en overleg met je buren zodat er een doorlopende route ontstaat in plaats van een doodlopend hoekje.

Waarom mag een egel geen melk?
Egels kunnen de lactose in melk niet verteren. Melk geeft ernstige diarree en daardoor uitdroging, en dat kan dodelijk zijn, zeker bij jonge dieren. Geef altijd vers water. Wil je bijvoeren, gebruik dan harde kattenbrokjes zonder melkbestanddelen en zet vers water neer.

Tot slot

Een egelhuisje is een middagje werk en een paar planken. De maten van dit voorbeeld zijn praktisch gekozen. Een afgeschermde toegang en onbehandeld hout maken het huis bruikbaar. Meer techniek zit er niet in.

Maar het huisje is het kleinste deel van het verhaal. Maak waar mogelijk een poortje in de schutting. Laat die bladeren liggen. Zet die robotmaaier ’s nachts uit. Dat kost je nul euro en het maakt meer verschil dan het mooiste kistje.

En als er dan in november een twijgje voor de ingang verschuift, weet je dat het gelukt is. Zonder dat je gekeken hebt.

Wil je meer bouwen voor je tuin? Op fredsbouwtekeningen.nl vind je bouwtekeningen met complete materiaal- en zaaglijsten voor tuinprojecten, van vogelhuisjes en composthopen tot schuren en overkappingen. Alles op maat uitgewerkt, zodat je niet halverwege naar de bouwmarkt hoeft. Doe jezelf een plezier. Kijk even hier.

Groeten van Fred Schouten, Klusser en Doe-Het-Zelver in hart en nieren

PS: Doe dat egelpoortje samen met de buren en maak er drie of vier op een rij door de hele straat. Eén poortje maakt van jouw tuin een doodlopende steeg. Vier poortjes maken er een route van, en dan wordt jouw huisje ineens een stuk interessanter. Kleine tip. Groot verschil.

Bronnen

• Hedgehog Street: bouwtekening en gebruik van egelhuizen
• Hedgehog Street: doorgang tussen tuinen
• Egelbescherming Nederland: wanneer een egel hulp nodig heeft
• Egelbescherming Nederland: bijvoeren
• Egelbescherming Nederland: schoonmaken