Heesters en vaste planten stekken in september: welke methode wanneer werkt

September is voor veel soorten een goede maand voor halfrijp stek (ook wel zomerstek): scheuten van dit jaar die onderaan al houtig zijn en bovenaan nog zacht. Je snijdt ze op 10 tot 15 centimeter, haalt de onderste bladeren eraf, zet ze in een mengsel van half potgrond en half scherp zand of perliet, en houdt ze vochtig onder plastic of in een koude bak. Hoe snel stekken bewortelen en welk deel aanslaat, verschilt sterk per soort en omstandigheden. Voor winterstek van bladverliezende struiken als Cornus en Ribes wacht je tot na de bladval. Forsythia kun je ook nu met halfrijpe stekken vermeerderen. En wortelstek van vaste planten als klaproos, Echinops en Verbascum doe je in oktober en november, als de plant in rust is.

Hee DoeHetZelver,

Een nieuwe plant kopen kost geld. Daarom is het de moeite waard om bij geschikt snoeimateriaal een paar stekken te proberen.

En dan sta je in september in je eigen tuin te snoeien en gooi je geschikt snoeimateriaal in de groenbak.

Daar kun je misschien nieuwe planten van maken. September is voor veel soorten een geschikt moment voor halfrijpe stekken. Bescherm ze wel tegen uitdroging en directe zon.

Ik ga je precies vertellen wélke methode bij wélke plant hoort. Daar gaat het vaak mis: mensen nemen van elke plant hetzelfde soort stek, terwijl de geschikte methode per soort verschilt. Forsythia kun je bijvoorbeeld zowel met halfrijpe stekken als met winterstek vermeerderen.

Komt ie:

Vier methodes, en welke wanneer aan de beurt is

Gebruik deze tabel als richtlijn. De ontwikkeling van de plant is belangrijker dan een vaste kalenderdatum.

In september kun je vooral halfrijpe stekken nemen. Winterstek en wortelstek komen later in het najaar aan bod, wanneer de betrokken plant in rust is.

Waarom september voor halfrijpe stekken kan werken

Drie redenen, en ze zijn allemaal praktisch.

De scheuten zijn eindelijk half rijp. Voor deze methode moet de scheut aan de basis al stevig zijn. Zachte scheuten uit het voorjaar kun je met de methode voor zachte stekken vermeerderen. In september is de basis van die scheut verhout: stevig genoeg om niet weg te rotten, jong genoeg om nog wortels te kunnen maken. Test het even: buig de scheut. Veert hij terug zonder te knakken en is hij onderaan bruinig, dan is hij goed.

De omstandigheden kunnen gunstig zijn. Een beschutte, lichte plek helpt de stek om vochtverlies te beperken. De temperatuur verschilt per jaar en per plek. Vermijd vooral directe zon onder plastic.

Er zijn geschikte scheuten beschikbaar. Kies gezonde scheuten van dit jaar zonder bloemen of bloemknoppen. Welke scheuten goed zijn, verschilt per plant.

Halfrijp stek: het stappenplan

Dit is de methode voor september. Ik loop hem helemaal door.

Wat je nodig hebt

• Een scherp, schoon snoeimes of een scherpe snoeischaar. Beide kunnen een nette snede maken.
• Ontsmettingsmiddel (70 procent alcohol of een spiritusdoekje) om het mesje tussen verschillende planten schoon te maken. Dit is geen overdreven netheid: schimmels en virussen verplaatsen zich via het mes.
• Potjes of stektrays. Gebruik potjes met afwateringsgaten. Je kunt meerdere stekken in één pot zetten, met genoeg ruimte tussen de bladeren.
• Substraat: half potgrond en half scherp zand of perliet. Of kant-en-klare stek- en zaaigrond. Wat je níét wilt is rijke, zware potgrond met veel mest, want daar rotten stekken in weg.
• Stekpoeder of stekgel (optioneel; volg het etiket).
• Plastic zakken of een koude bak. Een broeibak is hiervoor ideaal: zie broeibak of koude bak maken.
• Etiketten en een potlood. Serieus. Na een tijdje weet je niet meer welke pot wat is, en potlood loopt niet uit in de regen.

Stap 1: oogsten, ’s ochtends

Snij je stekken in de vroege ochtend, als de plant nog vol vocht zit. Neem meer dan je nodig hebt, want een deel valt af.

Kies scheuten van dit jaar die:
– geen bloemen of bloemknoppen dragen (die kosten energie die je in wortels wilt hebben);
– niet te snel gegroeid zijn (die lange, slappe waterloten aan de voet van de plant wortelen slecht);
– gezond zijn, zonder vlekken, meeldauw of insectenschade.

Stop ze meteen in een plastic zak met een paar druppels water erin, en houd die zak uit de zon. Voorkom dat het materiaal uitdroogt voordat je het oppot.

Stap 2: de stek maken

Snij de scheut op 10 tot 15 centimeter. Bij kleinbladige planten als lavendel of tijm is 8 tot 12 centimeter genoeg.

Er zijn twee manieren om de onderkant te maken, en ze zijn allebei goed:

Knoopstek. Snij vlak onder een bladknoop. Veel soorten vormen daar gemakkelijk nieuwe wortels.

Hielstek. Trek een zijscheutje van de hoofdtak af, zodat er een klein stukje bast (het “hieltje”) aan blijft zitten. Snij dat hieltje vervolgens netjes bij, zodat er geen flarden bast overblijven. Dit is een mogelijkheid bij sommige groenblijvende heesters.

Haal daarna:
– de onderste bladeren eraf. Geen enkel blad mag onder de grond komen, want dat rot.
– de zachte top eraf als die heel slap is (bij lavendel en salie laat je de top meestal wel zitten).
– grote bladeren halveer je. Bij een hortensia knip je de bladeren dwars doormidden. Dat halveert de verdamping zonder dat je de fotosynthese helemaal wegneemt.

Laat bovenaan enkele gezonde blaadjes over. Grote bladeren kun je halveren om verdamping te beperken.

Stap 3: stekpoeder, ja of nee

Sommige stekmiddelen bevatten een groeiregulator. Samenstelling en toegestane toepassing verschillen per product: volg altijd het etiket.

Wanneer je het kunt overwegen: bij soorten die lastig bewortelen. Het effect verschilt per soort en product.

Wanneer het vaak niet nodig is: bij soorten die gemakkelijk zonder stekmiddel wortelen. De uitkomst verschilt per soort en omstandigheden.

Hoe je het gebruikt: doop de onderkant kort in het poeder en tik het overschot eraf. Gebruik niet meer dan volgens het etiket is voorgeschreven. Doop nooit rechtstreeks in het originele potje, maar strooi een klein beetje op een schoteltje, anders besmet je je hele voorraad.

Wilgenwater heeft geen betrouwbaar aangetoonde, algemene werking als vervanging van een stekmiddel. Daarom raad ik het niet als standaardmethode aan.

Stap 4: opzetten

Vul de pot met vochtig substraat en druk het licht aan. Maak gaatjes met een potlood of stokje, want je wilt het stekpoeder er niet afvegen bij het insteken.

Zet de stekken met voldoende ruimte tussen de bladeren in de pot, ongeveer een derde van hun lengte diep. Druk het substraat er licht omheen aan zodat er geen luchtholtes onder de snijvlakken zitten.

Geef water zodat het substraat gelijkmatig vochtig wordt en laat overtollig water weglopen. Controleer daarna geregeld de stekgrond en geef opnieuw water als die droger wordt. Alleen de bladeren benevelen is onvoldoende als de potgrond uitdroogt.

Stap 5: de juiste omgeving

Wat je wilt: hoge luchtvochtigheid, licht, geen directe zon, en vooral geen droogte.

Drie werkbare oplossingen:

Zet ze op een plek met veel licht maar geen middagzon. Bijvoorbeeld een lichte plek buiten de volle zon. Directe zon onder plastic kan de stekken te sterk opwarmen.

Controleer condens en schimmel. Ventileer als er veel condens ontstaat en haal aangetaste bladeren weg. Houd tegelijk de luchtvochtigheid voldoende hoog.

Bodemwarmte kan helpen. Bij sommige soorten kan een verwarmde kweekbak de beworteling in het najaar versnellen. Het is geen vereiste en de juiste temperatuur verschilt per soort.

Stap 6: wachten en controleren

Beworteling kan enkele weken tot meerdere maanden duren, afhankelijk van de soort en de omstandigheden.

De test: geef een héél licht trekje aan de stek. Voel je weerstand, dan zit er wortel aan. Trek er niet aan tot je iets voelt scheuren, want dan sloop je precies wat je gekweekt hebt.

Zie je nieuwe blaadjes verschijnen? Dat is een goed teken, maar geen bewijs. Een stek kan op zijn eigen reserves nog even doorgroeien zonder wortels.

Zodra hij goed geworteld is: laat de stek geleidelijk aan minder hoge luchtvochtigheid wennen. Pot hem pas afzonderlijk op als de wortels de kluit voldoende bijeenhouden.

Stap 7: overwinteren (dit is waar de meesten falen)

Belangrijkste regel: verpot pas wanneer er voldoende wortels zijn. Bij traag bewortelende najaarsstekken kan dat pas in het voorjaar zijn.

Let in de winter op deze twee risico’s:

1. Een langdurig doorweekte pot. Slechte afwatering kan wortelrot veroorzaken. Zet de potjes daarom in een koude bak, in een onverwarmde schuur bij een raam, of tegen een zuidmuur onder een afdakje, en zorg dat ze kunnen afwateren.
2. Uitdroging. Ook in de winter kan een pot uitdrogen. Controleer de grond geregeld en geef water als dat nodig is.

Voor niet-winterharde stekken (Pelargonium, Fuchsia, citroenverbena, Felicia) geldt: die moeten sowieso binnen, vorstvrij en licht, bij een graad of 5 tot 10.

Pot op zodra de plant voldoende wortels heeft en plant pas buiten uit wanneer de soort en het weer dat toelaten. Zie bomen, heesters en hagen planten in het najaar voor de plantwijze.

Welke heester met welke methode?

De RHS noemt onderstaande planten als voorbeelden voor de betreffende stekmethode. Het precieze moment hangt van de ontwikkeling van de scheut en het seizoen af.

Je ziet dat een soort, zoals Forsythia, op meer dan één manier vermeerderd kan worden. Kies gezond materiaal dat bij de methode past. Bij andere soorten zoek je eerst soortspecifiek advies op voordat je snoeit of wortels afneemt.

Winterstek: het lijstje voor over een paar weken

Nu je toch bezig bent, alvast de handleiding voor oktober tot februari. Voor verschillende bladverliezende heesters is dit een geschikte vermeerderingsmethode.

1. Wacht tot het blad eraf is. Niet stekken tijdens vorst of in stromende regen.
2. Kies takken van dit jaar, zo dik als een potlood. Dunner is te zwak, dikker wortelt slechter.
3. Snij stukken van 20 tot 25 centimeter. Aan de bovenkant schuin boven een knop, zodat water kan aflopen. Aan de onderkant recht vlak onder een knop. Zo herken je ook de richting van de stek. Die twee verschillende sneden hebben nog een handig neveneffect: je ziet daarna meteen welke kant boven moet.
4. Zet ze buiten weg, twee derde diep in de grond, op een beschutte plek. Meng er wat scherp zand door als de grond zwaar is. Je kunt ze ook in een diepe pot met zandige grond zetten en die achter de schuur wegzetten.
5. Laat rustig bewortelen. Controleer of ze goed geworteld zijn. Dat kan tot ver in het volgende groeiseizoen duren. Laat ze anders nog staan.

Winterstek heeft geen plastic kap of nevelen nodig, maar ook dit plantmateriaal mag niet uitdrogen.

Wortelstek: de vergeten methode voor vaste planten

Met wortelstek kun je bij geschikte soorten meerdere nieuwe planten kweken. Het aantal en de uitkomst verschillen per moederplant.

Waarvoor: onder meer oosterse klaproos (Papaver orientale), kogeldistel (Echinops), koningskaars (Verbascum), Japanse anemoon en vlambloem (Phlox). De dikte en gevoeligheid van de wortels verschillen per soort.

Wanneer: midden tot laat najaar of vroege winter, als de plant in winterrust is en de reserves in de wortels zitten.

Hoe:

1. Graaf een geschikte moederplant voorzichtig op. Bij soorten die slecht tegen verstoring kunnen, zoals Eryngium, maak je liever slechts aan één kant een paar wortels vrij.
2. Snij enkele gezonde wortels vlak bij de kroon af, maar verwijder niet meer dan ongeveer een derde van het wortelgestel.
3. Plant de moederplant meteen terug en geef water.
4. Snij dikke, jonge wortels in stukjes van 5 tot 10 centimeter. Snij de bovenkant (de kant die naar de plant wees) recht en de onderkant schuin, zodat je bij het planten weet welke kant boven moet. Deze sneden helpen je de juiste richting te herkennen.
5. Zet dikke wortelstukken rechtop met de bovenkant net onder het oppervlak. Dunnere wortels, zoals die van Phlox en Japanse anemoon, snij je langer (ongeveer 7,5 tot 12,5 centimeter), leg je horizontaal en dek je af met ongeveer een centimeter stekgrond.
6. Zet de potjes in een koude bak of onverwarmde schuur. Houd de pot beschut en de grond licht vochtig, zonder hem te laten vernatten.
7. In het voorjaar komen de eerste blaadjes. Pot pas afzonderlijk op wanneer er zichtbare groei is én de jonge plant goed geworteld is.

Waarom wortelstek nuttig kan zijn: bij geschikte soorten kun je meerdere planten uit één moederplant opkweken. Ze vragen geen hoge luchtvochtigheid zoals bladstekken, maar wel controle op uitdroging en rot.

Bij Phlox kan wortelstek helpen om plagen van blad en stengel te vermijden. Het is geen garantie op ziektevrij plantmateriaal.

Wat levert het op?

Het aantal nieuwe planten en de slagingskans verschillen per soort, moederplant en verzorging. Reken dus niet op een vaste opbrengst of op een algemeen succespercentage. Neem meerdere gezonde stekken van één soort, label ze en noteer welke methode je gebruikt. Zo leer je wat op jouw plek werkt. Potjes kun je vaak hergebruiken; koop alleen materiaal dat je echt nodig hebt.

Mag dit eigenlijk wel? Kwekersrecht in het kort

Deze vraag krijg ik regelmatig, en het antwoord is genuanceerd.

Sommige plantenrassen zijn kwekersrechtelijk beschermd. Dat recht geeft de houder onder meer zeggenschap over commerciële vermeerdering van het beschermde ras. Een ® achter een handelsnaam duidt op een geregistreerd merk, niet op kwekersrecht. Een etiket alleen geeft niet altijd voldoende informatie over de juridische status van het ras.

Voor privégebruik zonder commercieel doel kent het EU-kwekersrecht een uitzondering. Verkoop en commerciële verspreiding van vermeerderingsmateriaal van beschermde rassen kunnen toestemming van de rechthebbende vereisen. Controleer bij twijfel de exacte rasnaam in het nationaal rassenregister of de CPVO Variety Finder.

Wil je stekken ruilen of verkopen, controleer dan de exacte rasnaam en de beschermingsstatus in het nationaal rassenregister of de CPVO Variety Finder. De leeftijd van een cultivar en het teken ® zijn op zichzelf geen bewijs dat kwekersrecht geldt.

De negen redenen dat stekken mislukken

1. Te vroeg of te laat. Een zachte scheut in september rot weg, een verhoute scheut in juni wortelt niet. Voel aan het materiaal in plaats van naar de kalender te kijken.
2. Uitdroging in het eerste uur. De meeste stekken zijn al beschadigd voordat ze de pot in gaan. Plastic zak mee de tuin in, en meteen erin.
3. Te veel blad laten zitten. Elk blad verdampt water dat de stek niet kan aanvullen. Onderste bladeren eraf, grote bladeren halveren.
4. Te rijke grond. Potgrond met mest is voedsel voor schimmels en zorgt dat de stek geen reden ziet om wortels te maken. Arm en luchtig is beter.
5. Te nat of juist te droog houden. Houd de stekgrond gelijkmatig vochtig; benevelen alleen is niet genoeg als de grond uitdroogt. Een stek die langdurig in zeer nat substraat staat, kan rotten. Doorlaatbare potten en gaten in de bodem zijn geen luxe.
6. Directe zon onder plastic. De klassieke manier om binnen een middag alles te koken. Licht ja, zon nee.
7. Condens en schimmel niet controleren. Ventileer wanneer er veel condens ontstaat en verwijder aangetast blad.
8. Te vroeg verpotten. Wacht tot ze goed geworteld zijn. Verstoorde jonge wortels vlak voor de winter is een verloren zaak.
9. Vergeten wat het was. Zonder etiket met potlood weet je in april niets meer, en dan sta je met twaalf naamloze potjes.

Veelgestelde vragen

Wat kun je in september stekken?
September kan een goed moment zijn voor halfrijp stek van: hortensia, lavendel, rozemarijn, salie, Hebe, buxus, Penstemon, Salvia, Verbena, Fuchsia, Pelargonium, laurier en Viburnum. Dat zijn scheuten van dit jaar die onderaan al houtig zijn en bovenaan nog zacht. Van veel bladverliezende struiken kun je na de bladval winterstek nemen. Forsythia kun je ook nu met halfrijpe stekken proberen. Wortelstek neem je doorgaans wanneer de moederplant in rust is.

Hoe lang duurt het voordat een stek wortels heeft?
Dat verschilt per soort en omstandigheden: het kan enkele weken tot maanden duren. Ook winterstek hoeft in maart nog niet geworteld te zijn. Wortelstek van vaste planten loopt in het voorjaar uit. Je test het door heel voorzichtig aan de stek te trekken: voel je weerstand, dan zit er wortel aan. Trek niet door tot er iets scheurt.

Heb je stekpoeder nodig?
Voor makkelijke soorten als wilg, vlier, hortensia, Fuchsia en de meeste kruidachtige planten niet. Voor houtige, moeilijk wortelende soorten zoals rozen, sering, magnolia en veel groenblijvers scheelt het merkbaar. Samenstelling en dosering verschillen per product. Volg het etiket.

Welk grondmengsel is het beste voor stekken?
Een luchtig, voedselarm mengsel: half potgrond en half scherp zand of perliet, of kant-en-klare zaai- en stekgrond. Voedselrijke potgrond met mest is juist slecht, want die is te vochthoudend en te schimmelgevoelig, en een stek zonder wortels kan die voeding toch niet opnemen. Perliet en scherp zand zorgen voor de zuurstof die wortels nodig hebben.

Waarom rotten mijn stekken weg?
Meestal door een combinatie van te nat, te weinig lucht en te veel blad onder de grond. Controleer of er geen blad onder het substraat zit, of de pot goed afwatert, of er overmatige condens is en of de grond niet te nat blijft. Verwijder een stek die van onderaf zwart en zacht wordt. Bij een verdrogende stek controleer je zowel de luchtvochtigheid als het vocht in de pot.

Kan ik stekken gewoon in water zetten?
Bij sommige soorten, zoals wilg en veel kamerplanten, kan dat. De overstap van water naar potgrond vraagt wel zorg. Voor deze methode met halfrijpe heesterstekken gebruik je beter een luchtig steksubstraat.

Moeten stekken de eerste winter binnen?
Winterharde soorten mogen buiten blijven, mits de pot niet doorweekt bevriest. Zet ze in een koude bak, tegen een muur onder een afdakje of in een onverwarmde schuur bij een raam, en zorg dat ze kunnen afwateren. Niet-winterharde stekken zoals Pelargonium, Fuchsia, citroenverbena en Felicia moeten binnen bij 5 tot 10 graden en veel licht. Verpot zodra de stek voldoende geworteld is; dat kan per soort en situatie verschillen.

Mag je alle planten zomaar stekken?
Voor niet-commercieel privégebruik kent het EU-kwekersrecht een uitzondering. Voor verkoop of commerciële verspreiding van beschermd materiaal kunnen rechten van de houder gelden. Een ® achter een handelsnaam zegt iets over het merk, niet over kwekersrecht. Controleer de exacte rasnaam in een officieel register.

Wat is het verschil tussen stekken en scheuren?
Bij stekken maak je een nieuwe plant uit een afgesneden stuk stengel of wortel, en die moet nog wortels vormen. Bij scheuren trek of snij je een bestaande pol in stukken die elk al wortels én knoppen hebben, en die kun je meteen weer planten. Scheuren gaat sneller en is zekerder, maar kan alleen bij vaste planten die polvormend zijn. Voor heesters kan ook afleggen een optie zijn.

Tot slot

Stekken is de goedkoopste tuinklus die er is, en tegelijk de meest onderschatte. Met een paar potten en geschikt snoeimateriaal kun je proberen je eigen planten op te kweken.

En de fouten zitten niet in de techniek. Ze zitten in het geduld: te vroeg verpotten, te nat houden, te veel blad laten zitten en vergeten te etiketteren.

Dus: pak dit weekend een scherp mesje en een plastic zak. Loop je tuin door en kijk welke scheuten onderaan al bruinig zijn en bovenaan nog groen. Dat is jouw materiaal.

Controleer de komende weken of de grond vochtig blijft en kijk later of er wortels zijn gevormd.

Wil je je tuin dit najaar verder aanpakken? Op Freds Bouwtekeningen vind je complete bouwtekeningen met materiaallijsten voor een koude bak, een kweekkas, plantenbakken en alles wat je verder nodig hebt om die stekken volgend jaar een fatsoenlijke plek te geven. Doe jezelf een plezier. Kijk even hier.

Groeten van Fred Schouten, klusser en doe-het-zelver in hart en nieren

PS: Neem er dit jaar eens twintig van één soort in plaats van twee van tien soorten. Dan leer je namelijk iets. Bij twintig stekken van dezelfde lavendel zie je precies welke wél aanslaan (de kortere, met een hieltje, uit het midden van de plant) en welke niet (de lange slappe uit de schaduwkant). Die les neem je daarna mee naar elke andere soort, en dat is meer waard dan welk stappenplan dan ook.

Bronnen voor de werkwijze en kwekersrecht: RHS: halfrijpe stekken, RHS: winterstek, RHS: wortelstek, Raad voor Plantenrassen, EU-verordening 2100/94.