Wat is een ornament?
Een ornament is een bouwkundig onderdeel dat is toegevoegd om te versieren, niet om te dragen. Het kan uit steen, hout, stuc, gietijzer, zink of terracotta bestaan en zit zowel binnen als buiten aan een gebouw. Zodra een element ook constructief werk verricht — een console die een balkon draagt bijvoorbeeld — is het strikt genomen meer dan alleen ornament.
Waar zit ornamentiek aan een gebouw?
- In de gevel — geveldecoraties, sluitstenen boven ramen, cordonbanden, gevelstenen, een fries onder de goot.
- Aan de kroonlijst — consoles, tandlijsten, kralen- en eierlijsten.
- Rond raam en deur — omlijstingen, kalven, snijwerk in het bovenlicht.
- Binnen — stucplafonds met rozetten, sierlijsten, schouwbetimmeringen, trappaal-ornamenten.
- Op het dak — makelaars, pirons, windveren met snijwerk.
Veelvoorkomende motieven
Ornamenten volgen meestal de stijl van hun tijd, wat handig is bij het dateren van een pand: acanthusblad en eierlijsten bij classicisme, zware voluten en guirlandes bij barok, gestileerde plant- en zweepslagmotieven bij art nouveau, en strakke geometrie bij art deco en de Amsterdamse School.
| Classicisme | Acanthusblad en eierlijsten |
|---|---|
| Barok | Zware voluten en guirlandes |
| Art nouveau | Gestileerde plant- en zweepslagmotieven |
| Art deco en Amsterdamse School | Strakke geometrie |
Onderhoud en herstel — praktische punten
- Bepaal eerst het materiaal. Een geschilderd ornament kan van hout, stuc, zink of gietijzer zijn. Klop erop: hout klinkt dof, zink en gietijzer helder. Het materiaal bepaalt de reparatiemethode.
- Water is de vijand. De meeste schade begint waar water blijft staan op een horizontaal vlak. Herstel eerst de waterafvoer en de aansluitende loodslabben, dan pas het ornament zelf.
- Repareer met een verwant materiaal. Cementmortel op een kalkgebonden stuc- of natuursteenornament is te hard en te dicht; het trekt de schade naar het omringende, zachtere materiaal. Gebruik voor historisch werk een kalkgebonden reparatiemortel.
- Werk met een mal. Voor herhalende profielen maak je een trekmal of een siliconen afgietsel van een gaaf exemplaar; dat is nauwkeuriger en meestal goedkoper dan elk stuk apart modelleren.
- Bij een monument of beschermd stadsgezicht is vervanging of wijziging van ornamentiek vrijwel altijd vergunningplichtig. Overleg vooraf met de gemeente.
Gerelateerde termen
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
