Radiatoren ontluchten en de cv-installatie bijvullen vóór het stookseizoen

Radiatoren ontlucht je veilig wanneer de circulatiepomp stilstaat en de radiatoren voldoende zijn afgekoeld. Open de radiatorventielen, zet de warmtevraag uit en volg de handleiding van je toestel voor uitschakelen en wachten. Begin bij het laagste ontluchtingspunt en werk naar boven. Draai het ontluchtingsventiel voorzichtig open, vang water op en sluit het zodra er water zonder lucht uitkomt. Controleer daarna de druk van de koude installatie. Voor veel cv-ketels adviseren Remeha en Nefit Bosch ongeveer 1,5 tot 2 bar, maar de handleiding van jouw toestel en de hoogte van je installatie zijn leidend. Vul alleen bij als dat nodig is, met een vooraf met water gevulde slang. Bij herhaald drukverlies of twijfel over het systeem laat je een installateur kijken.

Hee Klusser,

Eerste koude avond van het jaar. Thermostaat omhoog.

En dan hoor je het. Getik, geborrel, een radiator die bovenin koud blijft.

Ontluchten kan meestal zonder veel gereedschap. Maar het gaat vaak mis bij het bijvullen: een slang die niet is voorgevuld, of een druk die te hoog uitkomt. Wordt de druk als het water warm is te hoog, dan kan het overstortventiel gaan druppelen. Bij aanhoudende drukproblemen is een installateur nodig.

Daarom deze keer alles op een rij. Niet alleen het rondje ontluchten, maar ook de volgorde, de drukwaarden per situatie, wat je doet als de druk blijft zakken, en wat anders is bij vloerverwarming, een warmtepomp of stadsverwarming.

Komt ie:

Waarom komt er lucht in je cv-installatie?

Een cv-installatie is (bijna altijd) een gesloten systeem. Toch komt er lucht in. De drie belangrijkste oorzaken:

1. Bijvullen. Vers kraanwater bevat opgeloste lucht. Die komt vrij als het water opwarmt. En een vulslang die je niet eerst vol water laat lopen, spuit er in één keer een flinke bel bij.
2. Werk aan de installatie. Een radiator vervangen, een thermostaatkraan wisselen, een nieuwe ketel: na elke ingreep zit er lucht in de leidingen.
3. Kleine lekjes en een slecht werkend expansievat. Daarover verderop meer.

Expansievatfabrikant Flamco schrijft in een technische white paper dat het steeds bijvullen met (zuurstofhoudend) leidingwater de kans op lucht- en corrosieproblemen vergroot. Dat is dus precies waarom “gewoon wat bijvullen” geen oplossing is als je het elke paar weken moet doen.

Hoe weet je dat je moet ontluchten?

Kijk even wat je herkent:

• De radiator is bovenin koud en onderin warm. Lucht is dan een mogelijke oorzaak. Is hij onderin koud en bovenin warm, dan kunnen ook doorstroming, vervuiling en de warmteafgifte een rol spelen.
• Je hoort borrelen, klotsen of ruisen in de leidingen of radiatoren.
• De waterdruk zakt zonder duidelijke reden. Dat vraagt een aparte controle; alleen ontluchten verhelpt geen lek.
• Het is begin van het stookseizoen, of er is net aan de installatie gewerkt.

Milieu Centraal adviseert bij een oudere cv-installatie om de waterdruk een paar keer per jaar te controleren en een paar keer per jaar te ontluchten, zodat hij goed en stil blijft werken.

Levert ontluchten geld op?

Eerlijk antwoord: ik heb geen betrouwbaar besparingspercentage gevonden voor ontluchten op zich. Sommige sites noemen getallen, maar zonder bron.

Wat wel klopt: een radiator met een luchtbel bovenin geeft minder warmte af. Dan draai jij de thermostaat hoger of wordt een kamer niet warm. Ontluchten is dus vooral een comfortklus die voorkomt dat je gaat bijstoken. En het houdt je systeem stil en op druk.

De echte besparing in dit rondje zit in het waterzijdig inregelen en de juiste aanvoertemperatuur. Die komen in de checklist onderaan terug.

Wat heb je nodig?

Een ontluchtingssleutel kost een paar euro. Koop er meteen twee: één bij de ketel, één in de keukenla. Die eerste is namelijk altijd net zoek als je hem nodig hebt. haha

In welke volgorde: eerst ontluchten of eerst bijvullen?

Hier spreken de sites elkaar tegen. De exacte volgorde hangt af van de druk en de toestelhandleiding. Deze aanpak sluit aan bij de consumenteninstructies van Nefit Bosch, Remeha en Intergas:

1. Druk checken. Kijk wat de manometer of het display van je ketel zegt, in koude toestand.
2. Is de druk onder de ondergrens van jouw toestel? Vul dan zo nodig eerst bij volgens de handleiding. Bij te weinig druk kan ontluchten op een hoger punt slecht lukken.
3. Ontluchten, van laag naar hoog.
4. Opnieuw druk checken nadat het systeem is afgekoeld. Vul zo nodig bij tot het bereik in de handleiding. Voor veel ketels is dat 1,5 tot 2 bar; Intergas noemt voor zijn toestellen 1 tot 2 bar.
5. Na een dag stoken nog een keer kijken. Bij veel lucht (nieuwe ketel, nieuwe radiator) moet je het rondje vaak twee of drie keer herhalen. Ook Remeha schrijft dat je dit bij een nieuwe ketel een aantal keer moet doen.

Radiatoren ontluchten: het stappenplan

Stap 1. Open de radiatorkranen.
Open de radiatorkranen die je wilt ontluchten. Volg de instructie van jouw fabrikant als deze vooraf kort verwarmen voorschrijft. Zorg dat je het systeem daarna weer laat afkoelen.

Stap 2. Stop de pomp en laat het water afkoelen.
Zet de thermostaat laag en schakel het toestel uit zoals de handleiding voorschrijft. Controleer vóór ontluchten dat de circulatiepomp stilstaat en de radiator niet heet aanvoelt. Een vaste wachttijd van tien of twintig minuten is geen garantie tegen brandwonden. Heeft jouw ketel alleen een digitaal drukdisplay, lees dan de druk af vóór je de stroom onderbreekt en na het inschakelen opnieuw.

Stap 3. Begin onderaan.
Begin bij het laagste ontluchtingspunt en werk verdieping voor verdieping naar boven. Remeha, Nefit Bosch en Vattenfall geven allemaal deze volgorde. De lucht zit uiteindelijk bovenin het systeem, dus daar eindig je.

Stap 4. Nippeltje open.
Doekje eronder, sleutel erop, en draai een kwart- tot halve slag linksom. Niet verder. Het nippeltje kan er helemaal uitdraaien, en dan heb je een fontein.

Stap 5. Dicht zodra er water komt.
Je hoort lucht sissen. Eerst lucht, dan sputterend water met lucht, dan een straaltje water. Bij dat straaltje draai je het nippeltje weer dicht. Niet vastdraaien met kracht: handvast is genoeg.

Stap 6. Alle radiatoren langs.
Ook die in de logeerkamer en die achter de bank. En vergeet de handdoekradiator in de badkamer niet. Die hangt vaak op een hoog punt en verzamelt veel lucht.

Stap 7. Toestel weer inschakelen.
Schakel het toestel weer in volgens de handleiding. Sommige ketels starten daarbij een automatisch ontluchtingsprogramma. Wacht tot het toestel normaal werkt en controleer het display op meldingen.

Stap 8. Druk controleren.
Na ontluchten kan de druk dalen. Controleer de koude druk en vul alleen bij als die onder het bereik van jouw toestel ligt.

Het hele rondje duurt volgens Nefit Bosch meestal 10 tot 30 minuten, afhankelijk van het aantal radiatoren en hoeveel lucht erin zit.

Welke waterdruk moet je cv-ketel hebben?

Lees de druk af bij een afgekoelde installatie. De juiste koudedruk verschilt per toestel en door de hoogte tussen drukmeter en hoogste radiator. Volg daarom eerst de gebruiksaanwijzing. Als voorbeelden adviseren Remeha en Nefit Bosch vaak 1,5 tot 2 bar; Intergas noemt 1 tot 2 bar voor zijn consumententoestellen. Deze bereiken kun je niet zonder meer overnemen voor een warmtepomp of een hoge woning.

Bij verwarmen zet water uit en kan de druk stijgen. Een snel stijgende druk of een druppelend veiligheidsventiel kan wijzen op een probleem met vulling of expansievat. Open een heet of onder druk staand systeem niet om dit zelf te onderzoeken. Laat een installateur de oorzaak vaststellen. Is de koude druk boven het toegestane bereik, raadpleeg de handleiding of de installateur voordat je water aftapt.

De cv-installatie bijvullen: zo doe je het zonder lucht

Stap 1. Ketel uit en laten afkoelen.
Zet de warmtevraag uit en laat het systeem voldoende afkoelen. Schakel het toestel uit zoals de handleiding voorschrijft. Een vaste tijd is geen garantie dat water of metaal veilig aan te raken is.

Stap 2. Vulslang vullen, niet overslaan.
Sluit de vulslang aan op de waterkraan, draai de kraan zachtjes open en laat de slang helemaal vollopen tot er alleen water uit het andere eind komt. Duim op het uiteinde of kraan weer dicht. Zo pomp je geen slang vol lucht je systeem in. Dit is de fout die ik zelf gemaakt heb.

Stap 3. Slang op de vulkraan van de ketel.
Dopje van de vulkraan af, de volle slang erop en stevig vastdraaien. De plek en uitvoering van het vulpunt verschillen per toestel; gebruik de handleiding.

Stap 4. Eerst de waterkraan open, dan de vulkraan.
Draai de waterkraan open, en daarna voorzichtig de vulkraan van de ketel (bij Remeha een kwartslag). Kijk ondertussen naar de drukmeter. Die loopt langzaam op.

Stap 5. Stop bij de koudedruk uit jouw handleiding.
Voor veel cv-ketels is 1,5 tot 2 bar een gebruikelijk bereik, maar niet voor alle. Sluit volgens de consumenteninstructies van Intergas eerst de vulkraan van het toestel en daarna de waterkraan. Volg bij een afwijkend toestel de bijbehorende handleiding.

Stap 6. Slang eraf en leeg laten lopen.
Koppel een tijdelijke vulslang na het vullen los volgens de handleiding, boven een teiltje. Zet eventuele doppen terug. Heeft jouw installatie een vaste vulvoorziening, volg dan de instructie voor die voorziening.

Stap 7. Ketel aan, even stoken, en nog eens checken.
Na het bijvullen komt er vaak nog wat lucht vrij. Intergas schrijft dat je na bijvullen moet ontluchten en de koude druk opnieuw moet controleren. Vul alleen opnieuw bij als de druk onder de waarde uit jouw handleiding staat.

Drinkwater en cv-water gescheiden houden

Cv-water is geen drinkwater. Sluit een tijdelijke vulslang na afloop af en haal hem los volgens de instructie van jouw installatie. De benodigde terugstroombeveiliging hangt af van de uitvoering van de aansluiting en de inhoud van het cv-water. Ga niet uit van één universeel type keerklep. Bij een vaste vulverbinding of toevoegingen in het cv-water laat je de beveiliging beoordelen door een installateur.

Wat als de druk blijft zakken?

Een beetje druk verliezen na ontluchten is normaal. Maar Intergas adviseert om de installateur te waarschuwen wanneer je enkele malen per jaar moet bijvullen. Ook sneller terugkerend drukverlies na het ontluchten is reden voor controle.

De drie gebruikelijke boosdoeners:

1. Een lek. Loop alle koppelingen, radiatorkranen, voetventielen en zichtbare leidingen na met een droog stukje keukenpapier. Kijk ook onder de ketel. Een “zwetende” koppeling verraadt zich vaak door een wit of groen randje.

2. Het expansievat. Het vat vangt het uitzettende water op en geeft het terug als alles afkoelt. Flamco legt uit dat het vat ook een waterreserve is die kleine verliezen opvangt. Is het membraan lek of de voordruk weg, dan springt de druk bij het opwarmen snel omhoog richting 3 bar en zakt hij bij afkoelen weer diep weg. Een groot verschil tussen warme en koude druk is een aanwijzing om het expansievat te laten controleren, geen diagnose op zichzelf.

3. Het overstortventiel. Dit is het veiligheidsventiel dat water loslaat als de druk te hoog wordt, in de meeste installaties bij 3 bar. Flamco waarschuwt dat na het overstorten kalk tussen klep en zitting kan komen, waardoor het ventiel blijft druppelen. Kijk van een veilige afstand of er water bij de afvoer of het overstortventiel verschijnt. Raak hete onderdelen niet aan. Druppelen kan meerdere oorzaken hebben; laat de installatie controleren.

Blijf niet bijvullen. Elke keer vers water erin brengt nieuwe lucht en zuurstof. Laat expansievat en veiligheidsventiel zo nodig door een installateur controleren.

Problemen herkennen

Wat is anders bij vloerverwarming, een warmtepomp of stadsverwarming?

Vloerverwarming. De verdeler kan eigen ontluchtingspunten hebben. Het ontluchten of spoelen van groepen verschilt per installatie. Volg de handleiding of vraag de installateur, zeker als je niet weet welke afsluiters bij welke groep horen. Zie ook vloerverwarming ontluchten en de verdeler inregelen.

Warmtepomp en hybride. Het principe is hetzelfde: druk in de gaten houden, ontluchten, bijvullen. Maar de juiste druk, de plek van de vulkraan en de manier van bijvullen verschillen per merk en type. Pak de handleiding erbij. En let op: zit er antivries (glycol) in je systeem, zoals bij sommige warmtepompen, vul dan niet zelf bij met kraanwater. Dan verdun je het antivries. Dat is werk voor de installateur.

Stadsverwarming of warmtenet. Hier heb je geen eigen cv-ketel. De instructie voor ontluchten verschilt per afleverset en leverancier. Gebruik de handleiding van jouw leverancier en houd rekening met heet water. Vul een collectief systeem niet zelf bij en verander geen afsluiters van de afleverset als je de functie niet kent.

Appartement met blokverwarming. Ontluchten van je eigen radiatoren mag meestal gewoon, maar bijvullen van een collectieve installatie doe je niet zelf. Vraag bij twijfel de VvE of verhuurder.

Een oud “open” systeem. In heel oude installaties zit soms nog een open expansievat op zolder in plaats van een gesloten vat bij de ketel. Daar werkt bijvullen op een andere manier en zegt de drukmeter weinig. Ken je je installatie niet, laat dan een installateur kijken voordat je gaat vullen.

Heb je iets aan automatische ontluchters?

Er zijn automatische ontluchters die je in plaats van het gewone nippeltje op een radiator of op een hoog punt in de leiding zet. Ze laten lucht vanzelf ontsnappen. Je ketel heeft er waarschijnlijk al een ingebouwd; Remeha noemt die bij het opstartprogramma.

Handig op plekken waar steeds lucht blijft hangen, zoals een radiator op zolder of een hoog leidingpunt. Twee dingen om op te letten:

• De stand van het dopje verschilt per ontluchter. Volg de handleiding; draai onderdelen niet los als er water lekt.
• Een automatische ontluchter lost geen lek of kapot expansievat op. Hij verbergt het hooguit, omdat je systeem ongemerkt water verliest en jij net zo vaak blijft bijvullen.

Checklist: je cv-installatie klaarmaken voor het stookseizoen

Hieronder een lijst van wat ik elk najaar doe. Kijk even wat je herkent. Komt ie:

1. Thermostaatkranen losmaken. Na een zomer dicht zitten de pennetjes in de kranen vaak vast. Knop eraf, pennetje een paar keer indrukken tot het soepel terugveert. Zit hij muurvast of lekt de kraan? Lees dan thermostaatkraan vervangen.
2. Radiatoren testen. Worden de kamers comfortabel warm? Een radiator hoeft niet overal even heet te zijn.
3. Ontluchten en de koude druk controleren. Vul alleen bij als de druk onder het bereik van jouw toestel ligt.
4. Na een week stoken de druk nog eens checken. Zakt hij flink, dan weet je dat nu, en niet in januari.
5. Onder de ketel en bij het overstortventiel kijken. Droog? Mooi.
6. Ketelonderhoud plannen. Milieu Centraal: een oudere ketel jaarlijks laten schoonmaken en nakijken, bij een moderne ketel is eens per twee jaar voldoende. Laat dan meteen de voordruk van het expansievat meten.
7. Waterzijdig inregelen bij ongelijk warme kamers. Daarmee wordt de waterstroom per radiator afgestemd. Laat eerst bepalen of onbalans werkelijk de oorzaak is; een vaste besparing is niet te garanderen.
8. De aanvoertemperatuur kritisch bekijken. Milieu Centraal adviseert voor de meeste woningen een aanvoertemperatuur van 50 of 60 graden. Lager kan in goed geïsoleerde huizen.
9. Leidingen in onverwarmde ruimtes isoleren. Kruipruimte, zolder, garage. Zie cv-leidingen isoleren.
10. Niets voor de radiatoren. Geen bank er pal tegenaan, geen lange gordijnen eroverheen. Warmte die er niet uit kan, gebruik je niet.

Veelgemaakte fouten

1. Ontluchten terwijl de pomp draait of het water heet is. Stop de warmtevraag, volg de handleiding voor uitschakelen en wacht tot de radiator veilig is afgekoeld.
2. Bovenaan beginnen. Je jaagt de lucht van beneden er later weer naar boven. Laag naar hoog.
3. Het nippeltje te ver opendraaien. Kwart- tot halve slag is genoeg.
4. Een lege vulslang aansluiten. Een slang vol lucht in je systeem.
5. Blind tot een universele druk vullen. Lees de druk koud af en volg het bereik in de handleiding.
6. Kranen in de verkeerde volgorde dicht. Eerst de vulkraan van de ketel, dan de waterkraan.
7. Een tijdelijke vulslang aangesloten laten. Koppel hem na gebruik los volgens de handleiding; een vaste vulvoorziening volgt zijn eigen instructie.
8. Elke maand bijvullen en het daarbij laten. Dat is geen onderhoud meer, dat is symptoombestrijding.
9. Na ontluchten de druk niet controleren. De druk kan zijn gedaald.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet je radiatoren ontluchten?
Als een radiator borrelt of bovenin koud blijft, controleer dan of ontluchten nodig is. Milieu Centraal adviseert bij oudere installaties een paar keer per jaar te ontluchten en de druk te controleren. Keert het probleem snel terug, laat dan de oorzaak onderzoeken.

Wat is de juiste waterdruk van een cv-ketel?
Volg de handleiding van jouw toestel en lees de druk af als de installatie koud is. Remeha en Nefit Bosch noemen vaak 1,5 tot 2 bar, Intergas noemt 1 tot 2 bar. Voor een warmtepomp of hogere woning kan een andere waarde nodig zijn.

Moet je eerst ontluchten of eerst bijvullen?
Bij voldoende druk kun je ontluchten en daarna de koude druk controleren. Is de druk al onder de ondergrens van het toestel, vul dan eerst bij volgens de handleiding. Controleer na het ontluchten opnieuw.

Waarom zakt de druk steeds?
Na ontluchten kan de druk dalen. Blijft zij daarna opnieuw zakken, dan zijn lekkage, een veiligheidsventiel of een expansievat mogelijke oorzaken. Intergas adviseert bij meerdere keren bijvullen per jaar een installateur te waarschuwen.

Kan ik te veel water bijvullen?
Ja. Stop bij de koude druk die je handleiding voorschrijft. Bij te hoge druk of een druppelend veiligheidsventiel laat je de installatie afkoelen en volg je de handleiding. Open een heet of onder druk staand systeem niet om water af te tappen. Vraag bij twijfel hulp.

Moet je bij stadsverwarming ook bijvullen?
Een collectieve installatie vul je niet zelf bij. Voor ontluchten volg je de instructies van jouw warmteleverancier of beheerder; het water kan heet zijn.

Tot slot

Drie dingen om te onthouden.

Laag naar hoog, met de pomp uit en de radiatoren afgekoeld. Volg de handleiding van het toestel voor uitschakelen en wachten.

Koud vullen tot het bereik van jouw toestel, met een volle slang. Sluit de kranen in de volgorde van de handleiding en koppel een tijdelijke slang daarna los.

Herhaald bijvullen is een signaal. Laat terugkerend drukverlies controleren; blijf niet steeds water toevoegen.

Een controle vóór het stookseizoen kan verrassingen op een koude dag voorkomen.

Loopt je installatie weer lekker en wil je nu ook dat je energierekening omlaag gaat? Ontluchten is stap één. De grote winst zit in inregelen, isoleren en de instellingen die bijna niemand aanraakt. In de Energie Verpulveraar loop ik stap voor stap met je langs waar in jouw huis de warmte en het geld weglekken, en welke klussen zich het snelst terugverdienen. Doe jezelf een plezier. Kijk even hier.

Groeten van Fred Schouten, Klusser en Doe-Het-Zelver in hart en nieren

PS: Maak met je telefoon een foto van de drukmeter van je ketel direct na het bijvullen, met de datum erbij. Kijk over een maand nog eens. Beide keren koud aflezen. Is hij duidelijk gezakt zonder ontluchten, dan is onderzoek nodig; lekkage is één mogelijke oorzaak. Kleine tip. Groot verschil.

Bronnen: Nefit Bosch: ontluchten, Nefit Bosch: bijvullen, Intergas: hulp en advies, Remeha: wanneer bijvullen, Milieu Centraal: cv-ketelonderhoud.