Arabesk is een decoratieve kunstvorm die bestaat uit sierlijke, vloeiende patronen van gestileerde planten, ranken, bladeren en geometrische vormen, die zich eindeloos herhalen en in elkaar vervlechten. De naam verwijst naar de Arabische oorsprong van deze ornamentiek, die een centrale rol speelt in de islamitische bouwkunst.
Kenmerken
Arabesken zijn herkenbaar aan een aantal vaste eigenschappen:
- Eindeloze herhaling — het patroon heeft theoretisch geen begin of einde en kan zich oneindig uitbreiden
- Gestileerde plantmotieven — bladeren, ranken en bloemen worden niet naturalistisch maar abstract en symmetrisch weergegeven
- Geometrische patronen — wiskundige figuren zoals stervormen, cirkels en veelhoeken worden verweven met de plantmotieven
- Geen figuratieve voorstellingen — in de islamitische traditie worden mensen en dieren niet afgebeeld; arabesken bieden een alternatief decoratief vocabulaire
- Symmetrie en ritme — de patronen volgen strikte wiskundige regels van spiegeling, rotatie en translatie
Toepassing in de architectuur
Arabesken komen voor op vrijwel elk oppervlak in de islamitische bouwkunst:
- Stucwerk — gesneden gipsplaten met diep geprofileerde arabesken, zoals in het Alhambra in Granada
- Tegelmozaieken — kleurrijke keramische tegels met geometrische arabesken, kenmerkend voor moskeeën
- Houtsnijwerk — deuren, wandpanelen en minbars (preekstoelen) versierd met doorgebroken arabesken
- Steenhouwwerk — gebeeldhouwde arabesken in marmer of zandsteen rond ramen en portalen
Invloed op de westerse architectuur
Via de Moren in Spanje en de kruistochten bereikten arabesken Europa. In de renaissance werden ze overgenomen als “grotesk” ornament. In de art nouveau (circa 1890-1910) herleefden de vloeiende lijnen van de arabesk in het werk van architecten als Victor Horta. Ook in hedendaags interieurontwerp en geveldecoratie worden arabeskpatronen regelmatig toegepast.
Gerelateerde termen
- Ornament
- Fries
- Stucwerk
- Mozaiek
