Centraalbouw is een architectonisch concept waarbij een gebouw is ontworpen rondom een centraal middelpunt, met een symmetrische plattegrond in alle richtingen. In tegenstelling tot een langbouw, waar het gebouw een duidelijke lengterichting heeft, is bij een centraalbouw geen enkele as dominant.
Kenmerken en geschiedenis
Een centraalbouw heeft doorgaans een ronde, vierkante, achthoekige of kruisvormige plattegrond. Het ontwerp straalt gelijkwaardigheid uit vanuit het middelpunt naar alle zijden. De ruimte wordt vaak bekroond door een koepel of lantaarn die het centrum markeert.
Dit bouwtype heeft diepe historische wortels. In de Romeinse architectuur was het Pantheon in Rome het beroemdste voorbeeld: een perfect cirkelvormig gebouw met een imposante koepel. In de vroegchristelijke en Byzantijnse architectuur werden centraalbouwen gebruikt voor doopkapellen (baptisteria) en martelaarskerken.
Tijdens de Renaissance beleefde de centraalbouw een opleving. Architecten als Brunelleschi, Bramante en Leonardo da Vinci beschouwden de centrale plattegrond als de meest volmaakte bouwvorm, omdat de cirkel en het vierkant werden gezien als goddelijke geometrie. Bramante’s oorspronkelijke ontwerp voor de Sint-Pietersbasiliek in Rome was een zuivere centraalbouw.
Toepassing
In de kerkbouw staat de centraalbouw tegenover de basilicale langbouw. Waar een basiliek de gelovige via een lang schip naar het altaar leidt, richt een centraalbouw de aandacht naar het midden van de ruimte.
Buiten de religieuze architectuur komt het centraalplan voor in paviljoens, mausolea, concertzalen en overheidsgebouwen. In de moderne architectuur wordt het principe toegepast in gebouwen waar gelijkwaardige toegang vanuit alle richtingen gewenst is, zoals ronde museumzalen of vergaderruimten.
Gerelateerde termen
- Koepel
- Basiliek
- Kruiskerk
Meer weten over bouwkundige termen? Bekijk onze kennisbank op fredsbouwtekeningen.nl.
